آرتروز زانو یکی از شایعترین علتهای درد زانو در بزرگسالان و سالمندان است. بسیاری از افراد تصور میکنند آرتروز فقط یک بیماری ساده است که یا وجود دارد یا ندارد، اما واقعیت این است که آرتروز نیز مانند بسیاری از بیماریها شدتهای مختلفی دارد. به همین دلیل پزشکان برای اینکه بتوانند وضعیت بیمار را بهتر بررسی کنند، آرتروز را به چند مرحله تقسیم میکنند. این تقسیمبندی کمک میکند پزشک بتواند درباره نوع درمان، احتمال پیشرفت بیماری و آینده زانو تصمیم دقیقتری بگیرد. بنابراین اگر بیماری به شما بگوید «آرتروز درجه یک» یا «آرتروز درجه چهار» دارید، منظور او این است که شدت فرسودگی مفصل در چه مرحلهای قرار گرفته است، نه اینکه بیماری جدیدی پیدا کردهاید.
شناخت این مراحل فقط برای پزشکان مفید نیست، بلکه خود بیمار نیز اگر بداند در چه مرحلهای قرار دارد، بهتر میتواند از زانوی خود مراقبت کند. فردی که در مراحل اولیه بیماری قرار دارد، فرصت بسیار خوبی برای جلوگیری از پیشرفت آرتروز دارد، اما اگر این مرحله را نادیده بگیرد، ممکن است چند سال بعد با مشکلات بسیار بیشتری روبهرو شود. به همین دلیل آشنایی با تقسیمبندی آرتروز، یکی از مهمترین موضوعاتی است که هر فرد مبتلا به درد زانو باید درباره آن بداند.
یکی از نکات مهم این است که شدت درد همیشه با شدت آرتروز یکسان نیست. ممکن است دو نفر عکس زانوی تقریباً مشابهی داشته باشند، اما یکی درد بسیار کمی احساس کند و دیگری هنگام راه رفتن دچار ناراحتی شدید شود. به همین دلیل پزشک تنها به عکس زانو نگاه نمیکند، بلکه علائم بیمار، معاینه، میزان فعالیت روزانه و کیفیت زندگی او را نیز در نظر میگیرد. در واقع تقسیمبندی آرتروز تنها یکی از ابزارهایی است که برای تصمیمگیری درباره درمان استفاده میشود.
امروزه رایجترین روش تقسیمبندی آرتروز زانو بر اساس تغییراتی است که در عکس ساده زانو دیده میشود. این روش، بیماری را به چهار مرحله اصلی تقسیم میکند. هرچه شماره مرحله بالاتر باشد، نشان میدهد آسیب مفصل بیشتر شده است. البته رسیدن به مرحلههای بالاتر معمولاً طی سالها اتفاق میافتد و یک شبه ایجاد نمیشود. بنابراین بیشتر بیماران فرصت کافی دارند تا با رعایت توصیههای پزشک، سرعت پیشرفت بیماری را کاهش دهند.
مرحله اول؛ آغاز تغییرات در مفصل
در مرحله اول، هنوز آسیب مفصل بسیار خفیف است. بسیاری از افراد در این مرحله اصلاً درد خاصی ندارند یا فقط بعد از فعالیت زیاد، پیادهروی طولانی یا بالا رفتن از پلهها احساس ناراحتی میکنند. حتی ممکن است فرد تصور کند این درد به دلیل خستگی یا افزایش سن ایجاد شده و هیچ اقدامی انجام ندهد. در حالی که این زمان بهترین فرصت برای پیشگیری از پیشرفت بیماری است.
در این مرحله، غضروف هنوز تا حد زیادی سالم است و فقط تغییرات بسیار کوچکی در مفصل شروع شده است. انعطاف زانو تقریباً طبیعی است و فرد بیشتر کارهای روزانه خود را بدون مشکل انجام میدهد. به همین دلیل بسیاری از بیماران اصلاً متوجه وجود آرتروز نمیشوند و تنها زمانی بیماری تشخیص داده میشود که به علت دیگری از زانو عکس گرفته باشند.
اگر فرد در همین مرحله وزن خود را کنترل کند، عضلات ران را تقویت کند، فعالیت بدنی مناسب داشته باشد و از فشار بیش از حد به زانو جلوگیری کند، ممکن است سالهای زیادی بدون پیشرفت قابل توجه بیماری زندگی کند. به همین دلیل پزشکان همیشه تأکید میکنند که درمان آرتروز باید از همان مراحل اولیه آغاز شود، نه زمانی که مفصل به شدت آسیب دیده است.
مرحله دوم؛ آرتروز خفیف
در مرحله دوم، تغییرات مفصل کمی واضحتر میشوند. بیمار ممکن است هنگام شروع راه رفتن پس از مدتی نشستن احساس خشکی زانو داشته باشد. بعضی افراد میگویند صبحها چند دقیقه طول میکشد تا زانویشان «راه بیفتد». همچنین درد پس از فعالیتهای طولانی بیشتر از گذشته احساس میشود، اما معمولاً با استراحت بهتر میشود.
در این مرحله هنوز فاصله طبیعی بین استخوانها تا حد زیادی حفظ شده است، اما علائم بیماری نسبت به مرحله اول بیشتر شدهاند. بالا رفتن از پله، نشستن طولانی، ایستادن زیاد یا حمل وسایل سنگین ممکن است درد را افزایش دهد. با این حال بیشتر بیماران هنوز میتوانند زندگی عادی خود را ادامه دهند و نیازی به جراحی ندارند.
درمان در این مرحله بیشتر بر اصلاح شیوه زندگی تمرکز دارد. کاهش وزن، انجام ورزشهای مناسب، تقویت عضلات اطراف زانو و استفاده صحیح از داروها معمولاً نتایج بسیار خوبی ایجاد میکنند. هرچه این اقدامات زودتر انجام شوند، احتمال رسیدن بیمار به مراحل پیشرفته کمتر خواهد بود.
مرحله سوم؛ آرتروز متوسط
در مرحله سوم، غضروف بخش قابل توجهی از ضخامت خود را از دست داده است. به همین دلیل استخوانها هنگام حرکت فشار بیشتری به یکدیگر وارد میکنند و درد زانو واضحتر میشود. بسیاری از بیماران در این مرحله دیگر نمیتوانند مانند گذشته مسافتهای طولانی راه بروند و پس از مدتی مجبور به استراحت میشوند.
خشکی مفصل نیز بیشتر میشود و خم و راست کردن کامل زانو دشوارتر خواهد شد. بعضی افراد احساس میکنند زانویشان هنگام حرکت صدا میدهد یا گاهی قفل میکند. انجام کارهایی مانند نشستن روی زمین، چهارزانو نشستن یا بالا رفتن از پلهها نسبت به گذشته بسیار سختتر میشود و کیفیت زندگی فرد به تدریج کاهش پیدا میکند.
در این مرحله ممکن است پزشک علاوه بر ورزش، فیزیوتراپی و دارو، روشهای درمانی دیگری را نیز پیشنهاد کند. هدف اصلی همچنان کاهش درد، حفظ حرکت مفصل و جلوگیری از پیشرفت سریعتر بیماری است. بسیاری از بیماران سالها در همین مرحله باقی میمانند و با درمان مناسب میتوانند فعالیتهای روزمره خود را ادامه دهند.
مرحله چهارم؛ آرتروز شدید
مرحله چهارم شدیدترین نوع آرتروز زانو است. در این مرحله بخش زیادی از غضروف از بین رفته و فاصله طبیعی بین استخوانها بسیار کم شده یا تقریباً از بین رفته است. به همین دلیل استخوانها هنگام حرکت تقریباً مستقیماً روی هم فشار وارد میکنند و درد شدیدی ایجاد میشود.
در این مرحله درد فقط هنگام راه رفتن وجود ندارد، بلکه ممکن است هنگام استراحت یا حتی شبها نیز بیمار را آزار دهد. بسیاری از بیماران به دلیل درد شدید نمیتوانند خواب راحتی داشته باشند. راه رفتن بدون عصا یا بدون تکیه بر وسایل کمکی برای برخی افراد دشوار میشود و حتی انجام کارهای ساده روزانه نیز مشکل خواهد بود.
گاهی شکل ظاهری زانو نیز تغییر میکند و پاها پرانتزی یا ضربدری میشوند. این تغییر شکل باعث میشود فشار بیشتری به قسمتهای آسیبدیده وارد شود و درد افزایش پیدا کند. اگر درمانهای غیرجراحی دیگر نتوانند کیفیت زندگی بیمار را بهبود دهند، پزشک ممکن است تعویض مفصل زانو را به عنوان آخرین گزینه درمانی پیشنهاد کند.
آیا همه بیماران به مرحله چهارم میرسند؟
پاسخ این سؤال خیر است. بسیاری از افراد هرگز به مرحله چهارم نمیرسند. سرعت پیشرفت آرتروز در افراد مختلف متفاوت است. بعضی بیماران سالها در مرحله اول یا دوم باقی میمانند، در حالی که در برخی دیگر بیماری سریعتر پیشرفت میکند. عواملی مانند وزن بدن، فعالیت بدنی، قدرت عضلات، آسیبهای قدیمی زانو، وراثت و رعایت توصیههای درمانی در این موضوع نقش مهمی دارند.
به همین دلیل پزشکان همیشه توصیه میکنند که افراد پس از شروع دردهای مداوم زانو، مراجعه به پزشک را به تعویق نیندازند. هرچه بیماری زودتر تشخیص داده شود، فرصت بیشتری برای جلوگیری از پیشرفت آن وجود خواهد داشت. بیتوجهی به علائم اولیه معمولاً باعث میشود بیمار زمانی مراجعه کند که درمان دشوارتر شده است.
دکتر افشاریان، فوق تخصص جراحی زانو از کانادا معتقد است که آگاهی بیماران از مرحله بیماری، نقش مهمی در موفقیت درمان دارد؛ زیرا بیماری که بداند در چه مرحلهای قرار دارد، انگیزه بیشتری برای کنترل وزن، انجام تمرینهای مناسب و رعایت توصیههای درمانی خواهد داشت.
آیا مرحله آرتروز قابل برگشت است؟
یکی از پرسشهای رایج بیماران این است که آیا میتوان آرتروز را به مرحله قبل برگرداند؟ در بیشتر موارد پاسخ منفی است. غضروفی که به طور کامل از بین رفته باشد، معمولاً مانند روز اول بازسازی نمیشود. اما خبر خوب این است که میتوان سرعت پیشرفت بیماری را تا حد زیادی کاهش داد و حتی سالها علائم را کنترل کرد.
به همین دلیل هدف اصلی درمان، کاهش درد، حفظ حرکت زانو، افزایش توانایی انجام فعالیتهای روزمره و جلوگیری از آسیب بیشتر است. بسیاری از بیمارانی که برنامه درمانی خود را بهخوبی دنبال میکنند، سالهای طولانی بدون نیاز به جراحی زندگی فعال و رضایتبخشی دارند.
شاید این مقاله را هم بپسندید: معنی آرتروز زانو چیست؟
جمعبندی
تقسیمبندی آرتروز زانو به چهار مرحله، ابزاری برای شناخت شدت بیماری و انتخاب بهترین روش درمان است. مرحله اول با تغییرات بسیار خفیف آغاز میشود و مرحله چهارم نشاندهنده آسیب شدید مفصل است. خوشبختانه بیشتر بیماران در صورت تشخیص زودهنگام، کنترل وزن، انجام ورزشهای مناسب و پیگیری منظم درمان، میتوانند سالها از پیشرفت سریع بیماری جلوگیری کنند. بنابراین مهمترین نکته این است که درد مداوم زانو را نباید طبیعی یا بیاهمیت دانست؛ زیرا هرچه درمان زودتر آغاز شود، احتمال حفظ سلامت مفصل و جلوگیری از رسیدن به مراحل پیشرفته بیشتر خواهد بود.
