معنی آرتروز زانو چیست؟

بیشتر مردم وقتی واژه «آرتروز زانو» را می‌شنوند، تصور می‌کنند که این بیماری فقط مخصوص سالمندان است یا به این معناست که زانو کاملاً از بین رفته است. بعضی‌ها هم فکر می‌کنند هر درد زانویی یعنی آرتروز. اما واقعیت این است که آرتروز زانو معنای مشخصی دارد و شناخت درست آن می‌تواند از نگرانی‌های بی‌مورد جلوگیری کند و حتی باعث شود افراد سال‌ها دیرتر به مشکلات شدید زانو دچار شوند. آرتروز یکی از شایع‌ترین علت‌های درد زانو در سراسر جهان است و میلیون‌ها نفر در سنین مختلف با آن زندگی می‌کنند. خوشبختانه در بسیاری از موارد، اگر فرد زود متوجه تغییرات زانو شود و سبک زندگی خود را اصلاح کند، می‌تواند روند پیشرفت بیماری را بسیار کندتر کند و سال‌ها فعالیت طبیعی داشته باشد.

برای اینکه معنی آرتروز را بهتر درک کنیم، ابتدا باید بدانیم زانو چگونه کار می‌کند. زانو یکی از بزرگ‌ترین و پرکارترین مفصل‌های بدن است. هر بار که راه می‌رویم، از پله بالا می‌رویم، می‌دویم یا حتی از روی صندلی بلند می‌شویم، زانو وزن بدن را تحمل می‌کند. دو استخوان اصلی در این مفصل به هم می‌رسند، اما این استخوان‌ها مستقیماً روی هم قرار ندارند. سطح آن‌ها با یک لایه بسیار صاف، نرم و لغزنده پوشیده شده است. این لایه باعث می‌شود استخوان‌ها تقریباً بدون اصطکاک روی هم حرکت کنند و هنگام راه رفتن یا دویدن، فشارها را به خوبی جذب کنند. اگر این لایه سالم باشد، حرکت زانو نرم، روان و بدون درد خواهد بود.

آرتروز زمانی ایجاد می‌شود که این لایه محافظ به تدریج کیفیت خود را از دست بدهد. در ابتدا ممکن است فقط کمی نازک‌تر شود و خاصیت نرم و انعطاف‌پذیر خود را از دست بدهد. با گذشت زمان، قسمت‌هایی از آن ساییده می‌شود و دیگر نمی‌تواند مانند گذشته از استخوان‌ها محافظت کند. در نتیجه، هنگام حرکت زانو فشار بیشتری به استخوان وارد می‌شود و بدن نیز برای جبران این وضعیت تغییراتی ایجاد می‌کند. این تغییرات باعث درد، خشکی مفصل و محدود شدن حرکت زانو می‌شوند. بنابراین، آرتروز به معنای «فرسودگی تدریجی مفصل» است، نه اینکه ناگهان زانو خراب شده باشد.

یکی از باورهای نادرست این است که آرتروز فقط نتیجه افزایش سن است. درست است که با بالا رفتن سن احتمال ایجاد آن بیشتر می‌شود، اما افراد جوان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند. برای مثال، کسی که سال‌ها اضافه‌وزن داشته، یا قبلاً دچار شکستگی یا آسیب شدید زانو شده، یا ورزش‌های سنگین را بدون رعایت اصول صحیح انجام داده است، ممکن است زودتر از دیگران دچار آرتروز شود. حتی بعضی افراد به دلیل ویژگی‌های ژنتیکی، بیشتر از دیگران در معرض این بیماری قرار دارند. بنابراین، سن تنها یکی از عوامل مؤثر است و علت اصلی آرتروز نیست.

اضافه‌وزن یکی از مهم‌ترین عواملی است که می‌تواند روند ایجاد آرتروز را سرعت ببخشد. شاید تصور کنیم اگر چند کیلوگرم وزن اضافه داشته باشیم، تأثیر زیادی بر زانو ندارد، اما واقعیت چیز دیگری است. هنگام راه رفتن، فشاری که به زانو وارد می‌شود چند برابر وزن بدن است. به همین دلیل حتی کاهش پنج تا ده درصد از وزن بدن می‌تواند فشار وارد بر زانو را به طور محسوسی کم کند. به همین علت، کاهش وزن یکی از مؤثرترین و ساده‌ترین راه‌های کنترل آرتروز محسوب می‌شود و بسیاری از بیماران تنها با این اقدام، کاهش قابل توجهی در درد خود احساس می‌کنند.

نکته مهم دیگر این است که آرتروز همیشه با درد شدید شروع نمی‌شود. بسیاری از افراد در مراحل اولیه فقط احساس می‌کنند زانویشان صبح‌ها کمی خشک است یا بعد از مدت طولانی نشستن، هنگام بلند شدن چند قدم اول برایشان سخت‌تر است. بعضی‌ها نیز هنگام بالا رفتن از پله‌ها احساس ناراحتی خفیفی دارند یا صدایی از زانو می‌شنوند. این علائم معمولاً آن‌قدر خفیف هستند که فرد آن‌ها را نادیده می‌گیرد، اما در واقع می‌توانند نخستین نشانه‌های تغییرات مفصل باشند. تشخیص زودهنگام در این مرحله فرصت بسیار خوبی برای جلوگیری از پیشرفت بیماری ایجاد می‌کند.

برخی افراد تصور می‌کنند اگر از زانوی خود استفاده نکنند، آرتروز بهتر می‌شود. این تصور درست نیست. زانو مانند بسیاری از قسمت‌های دیگر بدن برای سالم ماندن به حرکت نیاز دارد. البته منظور، فعالیت‌های سنگین و آسیب‌رسان نیست؛ بلکه حرکات منظم، پیاده‌روی مناسب، شنا، دوچرخه ثابت و تمرین‌های تقویت عضلات اطراف زانو می‌توانند به حفظ عملکرد مفصل کمک کنند. بی‌حرکتی طولانی باعث ضعیف شدن عضلات می‌شود و در نتیجه فشار بیشتری به خود مفصل وارد خواهد شد. بنابراین، فعالیت مناسب معمولاً بهتر از استراحت مطلق است.

یکی دیگر از پرسش‌های رایج این است که آیا صدای زانو به معنی آرتروز است؟ پاسخ همیشه منفی است. بسیاری از افراد سالم نیز هنگام خم و راست کردن زانو صدایی مانند تق‌تق می‌شنوند، بدون اینکه هیچ مشکلی در مفصل داشته باشند. اگر این صدا بدون درد، بدون تورم و بدون محدودیت حرکت باشد، معمولاً جای نگرانی ندارد. اما اگر همراه با درد، تورم یا کاهش توانایی حرکت باشد، بهتر است توسط پزشک بررسی شود تا علت آن مشخص گردد.

در سال‌های اخیر پزشکان تأکید بیشتری بر پیشگیری از آرتروز دارند تا درمان آن. دکتر افشاریان، فوق تخصص جراحی زانو از کانادا نیز بارها بر این موضوع تأکید کرده است که مراقبت از زانو باید سال‌ها قبل از بروز درد آغاز شود. حفظ وزن مناسب، تقویت عضلات ران، انجام فعالیت بدنی منظم، درمان صحیح آسیب‌های ورزشی و پرهیز از فشارهای غیرضروری بر زانو، از مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانند احتمال بروز آرتروز را کاهش دهند یا روند پیشرفت آن را کندتر کنند.

بسیاری از مردم وقتی نام آرتروز را می‌شنوند، بلافاصله به تعویض مفصل فکر می‌کنند، در حالی که این تصور فاصله زیادی با واقعیت دارد. بیشتر افراد مبتلا به آرتروز هرگز به جراحی نیاز پیدا نمی‌کنند. در مراحل اولیه و حتی بسیاری از مراحل متوسط، تغییر سبک زندگی، ورزش مناسب، کاهش وزن، مصرف داروهای تجویزشده و روش‌های غیرجراحی می‌توانند سال‌ها علائم بیمار را کنترل کنند. جراحی معمولاً زمانی مطرح می‌شود که درد بسیار شدید شده باشد و زندگی روزمره فرد را مختل کرده باشد و سایر درمان‌ها دیگر پاسخ مناسبی ندهند.

وقتی آرتروز زانو پیشرفت می‌کند، درد دیگر فقط هنگام راه رفتن یا بالا رفتن از پله‌ها احساس نمی‌شود، بلکه ممکن است فرد حتی هنگام استراحت یا خواب نیز درد داشته باشد. بعضی از بیماران می‌گویند نیمه‌های شب از درد زانو بیدار می‌شوند یا هنگام تغییر وضعیت در رختخواب احساس ناراحتی دارند. این دردها معمولا به آرامی بیشتر می‌شوند و ممکن است کیفیت خواب، انرژی روزانه و حتی روحیه فرد را تحت تاثیر قرار دهند. به همین دلیل آرتروز فقط یک بیماری مربوط به زانو نیست، بلکه می‌تواند بر تمام جنبه‌های زندگی فرد اثر بگذارد.

یکی دیگر از نشانه‌های مهم آرتروز، کاهش دامنه حرکت زانو است. فرد کم‌کم متوجه می‌شود که دیگر نمی‌تواند زانوی خود را مانند گذشته کاملاً خم یا صاف کند. نشستن روی زمین، دو زانو نشستن، سوار شدن به خودرو یا حتی پوشیدن جوراب و کفش برای او دشوار می‌شود. بسیاری از بیماران تصور می‌کنند این اتفاق بخشی طبیعی از افزایش سن است، در حالی که با درمان مناسب می‌توان از شدت این محدودیت جلوگیری کرد یا آن را به تأخیر انداخت.

گاهی آرتروز باعث می‌شود شکل ظاهری زانو نیز تغییر کند. در برخی افراد زانوها به سمت داخل و در برخی دیگر به سمت خارج منحرف می‌شوند. این تغییر شکل به دلیل از بین رفتن تدریجی بخش‌هایی از غضروف ایجاد می‌شود و اگر شدت پیدا کند، راه رفتن فرد را نیز تغییر می‌دهد. در این شرایط وزن بدن به طور نامتعادل روی زانو تقسیم می‌شود و همین موضوع روند پیشرفت بیماری را سریع‌تر می‌کند. بنابراین مراجعه زودهنگام به پزشک اهمیت زیادی دارد.

بسیاری از افراد می‌پرسند آیا هر درد زانو به معنی آرتروز است؟ پاسخ منفی است. درد زانو علت‌های مختلفی دارد و ممکن است ناشی از آسیب رباط‌ها، پارگی منیسک، التهاب تاندون‌ها، شکستگی، عفونت یا حتی دردهایی باشد که از کمر به زانو انتشار پیدا می‌کنند. به همین دلیل تشخیص صحیح اهمیت بسیار زیادی دارد. دکتر افشاریان، فوق تخصص جراحی زانو از کانادا بارها تأکید کرده است که شروع درمان بدون تشخیص دقیق می‌تواند باعث اتلاف زمان و حتی بدتر شدن وضعیت بیمار شود.

تشخیص آرتروز معمولا با شنیدن شرح حال بیمار، معاینه زانو و گرفتن عکس ساده از زانو انجام می‌شود. در بسیاری از موارد همین عکس ساده اطلاعات بسیار ارزشمندی در اختیار پزشک قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که فضای بین استخوان‌ها کمتر شده یا تغییراتی در مفصل ایجاد شده است. برخلاف تصور بعضی از افراد، انجام ام‌آر‌آی برای همه بیماران ضروری نیست و پزشک تنها در شرایط خاص آن را درخواست می‌کند.

خبر خوب این است که درمان آرتروز همیشه به معنی جراحی نیست. در حقیقت بیشتر بیماران در مراحل اولیه و حتی متوسط بیماری بدون عمل جراحی درمان می‌شوند. مهم‌ترین قدم درمان، اصلاح سبک زندگی است. کاهش وزن در افراد دارای اضافه وزن می‌تواند فشار وارد بر زانو را به مقدار قابل توجهی کم کند. حتی کم کردن چند کیلوگرم نیز می‌تواند هنگام راه رفتن تفاوت محسوسی ایجاد کند و درد بیمار را کاهش دهد.

ورزش مناسب نیز یکی از مهم‌ترین بخش‌های درمان است. البته منظور از ورزش، فعالیت‌های سنگین یا دویدن‌های طولانی نیست. تمرین‌هایی که عضلات اطراف زانو و ران را تقویت می‌کنند، باعث می‌شوند بخشی از فشار وارد بر مفصل توسط عضلات تحمل شود. شنا، دوچرخه ثابت و پیاده‌روی کنترل‌شده از جمله فعالیت‌هایی هستند که بسیاری از بیماران می‌توانند با نظر پزشک انجام دهند. در مقابل، پریدن‌های مکرر، دویدن روی سطوح سخت و حمل بارهای سنگین ممکن است باعث تشدید علائم شوند.

فیزیوتراپی نیز نقش مهمی در کاهش درد و افزایش توانایی حرکت دارد. تمرین‌های کششی و تقویتی، آموزش صحیح راه رفتن، اصلاح نحوه نشستن و بلند شدن و استفاده از روش‌های مختلف کاهش درد، همگی می‌توانند به بیمار کمک کنند تا فعالیت‌های روزمره خود را راحت‌تر انجام دهد. نکته مهم این است که این تمرین‌ها باید به طور منظم انجام شوند، زیرا انجام چند جلسه محدود معمولا نتیجه ماندگاری ایجاد نمی‌کند.

داروها نیز در درمان آرتروز جایگاه مشخصی دارند، اما نباید انتظار داشت که بتوانند غضروف از بین رفته را دوباره بسازند. داروها بیشتر برای کاهش درد و التهاب تجویز می‌شوند تا بیمار بتواند راحت‌تر حرکت کند و برنامه ورزشی خود را ادامه دهد. مصرف خودسرانه مسکن‌ها، به ویژه برای مدت طولانی، ممکن است عوارضی برای معده، کلیه یا قلب ایجاد کند؛ بنابراین بهتر است همه داروها زیر نظر پزشک مصرف شوند.

برخی بیماران درباره تزریق داخل زانو سؤال می‌کنند. در بعضی شرایط، پزشک ممکن است تزریق داروهای خاص را پیشنهاد کند تا درد کاهش یابد و حرکت زانو بهتر شود. البته این روش برای همه افراد مناسب نیست و انتخاب آن به سن بیمار، شدت آرتروز، فعالیت روزانه و شرایط عمومی بدن بستگی دارد. هیچ تزریقی نمی‌تواند روند طبیعی پیری غضروف را به طور کامل متوقف کند، اما در برخی بیماران می‌تواند کیفیت زندگی را برای مدتی بهبود بخشد.

یکی از باورهای اشتباه این است که فرد مبتلا به آرتروز باید کاملاً استراحت کند و حرکت نداشته باشد. واقعیت دقیقا برعکس است. بی‌حرکتی طولانی باعث ضعیف شدن عضلات و خشک‌تر شدن مفصل می‌شود و در نتیجه درد بیشتر خواهد شد. البته فعالیت نیز باید متعادل باشد؛ یعنی نه آن‌قدر زیاد که به زانو فشار وارد کند و نه آن‌قدر کم که عضلات تحلیل بروند.

باور اشتباه دیگر این است که اگر زانو صدا بدهد، حتما آرتروز وجود دارد. بسیاری از افراد سالم نیز هنگام خم و راست کردن زانو صدا احساس می‌کنند، بدون اینکه هیچ بیماری داشته باشند. اگر این صدا با درد، تورم یا محدودیت حرکت همراه نباشد، معمولاً جای نگرانی وجود ندارد. بنابراین نباید تنها بر اساس شنیدن صدا درباره وجود آرتروز قضاوت کرد.

در مراحل پیشرفته، زمانی که درد بسیار شدید است، فرد شب‌ها خواب راحت ندارد، راه رفتن به شدت محدود شده و درمان‌های غیرجراحی دیگر کمکی نمی‌کنند، ممکن است پزشک جراحی تعویض مفصل زانو را پیشنهاد کند. در این عمل، سطوح آسیب‌دیده مفصل با قطعات مصنوعی جایگزین می‌شوند تا درد کاهش یابد و بیمار بتواند دوباره فعالیت‌های روزمره خود را انجام دهد. امروزه این جراحی یکی از موفق‌ترین عمل‌های ارتوپدی در جهان محسوب می‌شود، اما همچنان آخرین گزینه درمانی است و تنها زمانی انجام می‌شود که سایر روش‌ها نتیجه کافی نداشته باشند.

در پایان باید گفت آرتروز زانو به معنی پایان زندگی فعال نیست. اگر بیماری زود تشخیص داده شود، وزن بدن کنترل شود، عضلات اطراف زانو تقویت شوند و توصیه‌های پزشک به طور منظم رعایت شوند، بسیاری از بیماران سال‌ها بدون نیاز به جراحی زندگی طبیعی و فعالی خواهند داشت. مهم‌ترین نکته این است که درد زانو را نباید نادیده گرفت یا آن را تنها نتیجه افزایش سن دانست. هرچه درمان زودتر آغاز شود، احتمال حفظ سلامت مفصل و جلوگیری از پیشرفت بیماری بیشتر خواهد بود.