غضروف مفصل چرا آسیب می‌بیند؟

اگر تا به حال زانویتان بعد از بالا رفتن از پله‌ها درد گرفته، هنگام راه رفتن صدای تق‌تق از مفصل شنیده‌اید یا بعد از یک ضربه احساس کرده‌اید حرکت مفصل دیگر مثل قبل روان نیست، احتمال دارد غضروف مفصل دچار آسیب شده باشد. غضروف یکی از مهم‌ترین بخش‌های هر مفصل است، اما چون دیده نمی‌شود، بسیاری از افراد تا زمانی که مشکلی برای آن پیش نیاید، اصلاً به وجودش فکر نمی‌کنند. در واقع سلامت غضروف نقش بسیار مهمی در کیفیت زندگی، توانایی راه رفتن، ورزش کردن و حتی انجام ساده‌ترین کارهای روزانه دارد. به همین دلیل شناخت عواملی که باعث آسیب آن می‌شوند، می‌تواند از بسیاری از مشکلات آینده جلوگیری کند.

غضروف مانند یک لایه نرم، صاف و لغزنده روی انتهای استخوان‌ها قرار گرفته است. این لایه باعث می‌شود استخوان‌ها هنگام حرکت روی یکدیگر ساییده نشوند و مفصل بتواند بدون درد و با کمترین اصطکاک حرکت کند. اگر این سطح صاف به هر دلیلی آسیب ببیند، حرکت مفصل دیگر روان نخواهد بود و به مرور درد، تورم، خشکی و محدودیت حرکت ظاهر می‌شوند. نکته مهم این است که غضروف برخلاف بسیاری از بافت‌های دیگر بدن، توانایی ترمیم بسیار محدودی دارد؛ بنابراین پیشگیری از آسیب، اهمیت بسیار بیشتری نسبت به درمان آن دارد.

غضروف برخلاف پوست یا عضله، رگ خونی مستقیمی ندارد. به همین دلیل مواد غذایی و اکسیژن را از مایع داخل مفصل دریافت می‌کند. همین ویژگی باعث می‌شود اگر قسمتی از غضروف آسیب ببیند، روند ترمیم آن بسیار کند باشد و گاهی حتی به طور کامل ترمیم نشود. به همین علت پزشکان همیشه توصیه می‌کنند که افراد قبل از ایجاد آسیب جدی، از مفاصل خود مراقبت کنند و اجازه ندهند مشکلات کوچک به آسیب‌های بزرگ تبدیل شوند.

اولین و شایع‌ترین علت آسیب غضروف، افزایش سن است. با بالا رفتن سن، کیفیت غضروف به تدریج کاهش پیدا می‌کند. درست مانند لاستیکی که سال‌ها در معرض گرما و سرما قرار گرفته باشد، غضروف نیز به مرور خاصیت ارتجاعی خود را از دست می‌دهد. البته افزایش سن به معنای آسیب حتمی نیست. بسیاری از افراد سالمند به دلیل سبک زندگی مناسب، وزن متعادل و فعالیت بدنی صحیح، سال‌ها مفاصل سالمی دارند. بنابراین سن تنها یکی از عوامل خطر است و نقش سبک زندگی بسیار مهم‌تر از چیزی است که تصور می‌شود.

اضافه وزن یکی دیگر از مهم‌ترین دشمنان غضروف است. هر کیلوگرم اضافه وزن هنگام راه رفتن چند برابر فشار بیشتری به مفصل زانو وارد می‌کند. تصور کنید همیشه یک کوله‌پشتی سنگین روی دوش خود حمل کنید؛ طبیعی است که زانوها زودتر فرسوده شوند. به همین دلیل افراد چاق بیشتر از دیگران دچار آسیب غضروف، درد زانو و آرتروز می‌شوند. حتی کاهش چند کیلوگرم وزن می‌تواند فشار وارد شده به مفاصل را به شکل قابل توجهی کم کند و روند تخریب را آهسته‌تر سازد.

ضربه‌های شدید نیز از دلایل مهم آسیب غضروف هستند. تصادف، سقوط از ارتفاع، پیچ خوردن شدید زانو، آسیب‌های ورزشی یا برخورد مستقیم به مفصل ممکن است باعث ایجاد ترک یا جدا شدن بخشی از غضروف شوند. گاهی فرد بلافاصله درد شدیدی احساس می‌کند، اما در بعضی موارد آسیب کوچک است و تنها چند ماه بعد با درد و قفل شدن مفصل خود را نشان می‌دهد. به همین دلیل هر آسیب جدی مفصل باید توسط پزشک بررسی شود، حتی اگر درد اولیه بعد از چند روز کمتر شود.

ورزش اگر به شکل صحیح انجام شود، یکی از بهترین راه‌های حفظ سلامت غضروف است، اما تمرینات نادرست می‌توانند نتیجه کاملاً برعکسی داشته باشند. انجام حرکات سنگین بدون گرم کردن بدن، افزایش ناگهانی شدت تمرین، استفاده از کفش نامناسب، تمرین روی زمین سخت یا بی‌توجهی به دردهای هشداردهنده، همگی می‌توانند باعث آسیب تدریجی غضروف شوند. ورزشکارانی که سال‌ها تحت فشار شدید تمرین می‌کنند، اگر اصول علمی را رعایت نکنند، بیشتر در معرض این آسیب قرار می‌گیرند.

ضعف عضلات اطراف مفصل نیز نقش مهمی در سلامت غضروف دارد. عضلات قوی مانند کمک‌فنر عمل می‌کنند و بخشی از فشار وارد شده به مفصل را جذب می‌کنند. اما اگر این عضلات ضعیف باشند، تمام فشار مستقیماً به غضروف منتقل می‌شود. به همین دلیل پزشکان در بسیاری از بیماران، علاوه بر درمان دارویی، انجام تمرینات تقویت عضلات را نیز توصیه می‌کنند. عضلات قوی نه تنها درد را کاهش می‌دهند، بلکه از پیشرفت آسیب نیز جلوگیری می‌کنند.

قرار گرفتن طولانی‌مدت در وضعیت‌های نامناسب نیز می‌تواند به مرور زمان به غضروف آسیب برساند. برای مثال نشستن طولانی روی زمین، زانو زدن مکرر، چهارزانو نشستن برای ساعت‌های طولانی یا انجام کارهایی که فشار زیادی به یک مفصل وارد می‌کنند، در طول سال‌ها ممکن است باعث فرسایش تدریجی غضروف شوند. این موضوع در برخی مشاغل مانند کاشی‌کاری، فرش‌بافی، کشاورزی و بعضی فعالیت‌های صنعتی بیشتر دیده می‌شود.

انحراف استخوان‌ها یا بدشکلی مفصل نیز یکی دیگر از دلایل مهم آسیب غضروف است. اگر محور پاها طبیعی نباشد، وزن بدن به طور مساوی روی تمام قسمت‌های مفصل تقسیم نمی‌شود. در نتیجه بخشی از غضروف فشار بسیار بیشتری را تحمل می‌کند و زودتر از قسمت‌های دیگر فرسوده می‌شود. به همین علت افرادی که پاهای پرانتزی یا ضربدری شدید دارند، ممکن است در سنین پایین‌تر دچار مشکلات مفصلی شوند.

آسیب رباط‌ها و منیسک زانو نیز می‌تواند به طور غیرمستقیم به غضروف صدمه بزند. این ساختارها مانند نگهبانان مفصل عمل می‌کنند و باعث پایداری آن می‌شوند. اگر یکی از آنها آسیب ببیند، حرکت مفصل از حالت طبیعی خارج می‌شود و فشار غیرعادی به غضروف وارد می‌شود. به همین دلیل درمان به‌موقع آسیب‌های زانو اهمیت زیادی دارد و نباید آنها را ساده تصور کرد.

گاهی زمینه ژنتیکی نیز در آسیب غضروف نقش دارد. بعضی افراد به طور ارثی کیفیت غضروف ضعیف‌تری دارند یا ساختمان مفصل آنها به گونه‌ای است که احتمال ساییدگی زودرس بیشتر می‌شود. البته داشتن سابقه خانوادگی به معنای ابتلای قطعی نیست، بلکه فقط احتمال بروز مشکل را افزایش می‌دهد. رعایت سبک زندگی سالم می‌تواند تا حد زیادی این خطر را کاهش دهد.

کم‌تحرکی نیز برای غضروف مضر است. برخلاف تصور بسیاری از افراد، غضروف برای سالم ماندن به حرکت نیاز دارد. هنگام حرکت، مایع داخل مفصل بهتر در سطح غضروف پخش می‌شود و مواد غذایی بیشتری به آن می‌رسد. به همین دلیل افرادی که ساعت‌های طولانی پشت میز می‌نشینند یا فعالیت بدنی بسیار کمی دارند، ممکن است به مرور زمان سلامت غضروف خود را از دست بدهند. البته این به معنای انجام ورزش سنگین نیست؛ پیاده‌روی منظم و فعالیت‌های سبک معمولاً بهترین انتخاب هستند.

تغذیه نیز در سلامت غضروف بی‌تأثیر نیست. مصرف کافی پروتئین، میوه‌ها، سبزیجات، ماهی، مغزها و مواد غذایی سرشار از ویتامین‌ها و مواد معدنی به سلامت عمومی بدن کمک می‌کند. در مقابل، مصرف زیاد غذاهای فرآوری‌شده، نوشیدنی‌های شیرین و غذاهای پرچرب می‌تواند زمینه التهاب بدن را افزایش دهد و در طولانی‌مدت برای مفاصل نیز مناسب نیست. البته هیچ ماده غذایی به تنهایی نمی‌تواند غضروف از بین رفته را دوباره بسازد، اما تغذیه سالم به حفظ سلامت آن کمک می‌کند.

سیگار نیز یکی از عواملی است که کمتر به آن توجه می‌شود. مواد موجود در دود سیگار باعث کاهش کیفیت بسیاری از بافت‌های بدن می‌شوند و روند ترمیم طبیعی آنها را کند می‌کنند. مطالعات نشان داده‌اند افرادی که سیگار می‌کشند، در بسیاری از بیماری‌های اسکلتی و مفصلی وضعیت نامطلوب‌تری نسبت به افراد غیرسیگاری دارند. ترک سیگار نه تنها برای قلب و ریه، بلکه برای سلامت مفاصل نیز مفید است.

بعضی بیماری‌ها نیز می‌توانند غضروف را تخریب کنند. در این بیماری‌ها، سیستم دفاعی بدن یا مشکلات متابولیک باعث التهاب داخل مفصل می‌شوند و اگر درمان مناسب انجام نشود، غضروف به تدریج آسیب می‌بیند. خوشبختانه امروزه بسیاری از این بیماری‌ها با تشخیص زودهنگام و درمان مناسب قابل کنترل هستند و می‌توان از تخریب شدید مفصل جلوگیری کرد.

یکی از پرسش‌های رایج این است که آیا صدای مفصل همیشه نشانه آسیب غضروف است؟ پاسخ منفی است. بسیاری از افراد سالم هنگام خم کردن زانو یا انگشتان صدای تق‌تق می‌شنوند، بدون آنکه مشکلی داشته باشند. اما اگر این صدا همراه با درد، تورم، احساس گیر کردن مفصل یا محدودیت حرکت باشد، لازم است فرد توسط پزشک معاینه شود تا علت اصلی مشخص شود.

علائم آسیب غضروف معمولاً به تدریج ظاهر می‌شوند. درد هنگام فعالیت، احساس خشکی بعد از استراحت، کاهش توانایی راه رفتن، تورم مکرر، احساس ساییده شدن داخل مفصل و گاهی قفل شدن آن از جمله نشانه‌هایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. هرچه تشخیص زودتر انجام شود، احتمال جلوگیری از پیشرفت آسیب بیشتر خواهد بود.

برای بررسی وضعیت غضروف، پزشک ابتدا با معاینه دقیق و پرسیدن شرح حال بیمار اطلاعات زیادی به دست می‌آورد. در صورت نیاز ممکن است از روش‌های تصویربرداری مانند رادیوگرافی یا ام‌آر‌آی استفاده شود تا میزان آسیب مشخص شود. انتخاب روش درمان به سن بیمار، شدت آسیب، میزان فعالیت روزانه و وضعیت کلی مفصل بستگی دارد.

درمان همیشه به معنای جراحی نیست. در بسیاری از افراد، کاهش وزن، اصلاح فعالیت‌های روزانه، انجام تمرینات مناسب، مصرف داروهای تجویز شده توسط پزشک و فیزیوتراپی می‌توانند درد را کاهش دهند و عملکرد مفصل را بهتر کنند. تنها در برخی موارد که آسیب شدید است یا درمان‌های ساده نتیجه نمی‌دهند، ممکن است جراحی لازم باشد.

پیشگیری از آسیب غضروف بسیار ساده‌تر از درمان آن است. حفظ وزن مناسب، انجام ورزش منظم، تقویت عضلات، استفاده از کفش مناسب، درمان به‌موقع آسیب‌های ورزشی، پرهیز از فشار بیش از حد به مفاصل و داشتن تغذیه سالم، مجموعه‌ای از اقداماتی هستند که می‌توانند سال‌ها سلامت مفاصل را حفظ کنند. حتی تغییرات کوچک در سبک زندگی، اگر به طور مداوم انجام شوند، اثر قابل توجهی بر سلامت غضروف خواهند داشت.

به گفته دکتر افشاریان، فوق تخصص جراحی زانو از کانادا، بسیاری از آسیب‌های غضروفی نتیجه یک حادثه ناگهانی نیستند، بلکه حاصل سال‌ها فشار تدریجی، اضافه وزن، ضعف عضلات یا بی‌توجهی به دردهای اولیه هستند. به همین دلیل مراجعه زودهنگام به پزشک و اصلاح عوامل خطر می‌تواند از پیشرفت بیماری و نیاز به درمان‌های پیچیده‌تر در آینده جلوگیری کند.

در پایان باید به خاطر داشت که غضروف یکی از ارزشمندترین اجزای مفصل است. این بافت هر روز هزاران بار وزن بدن را تحمل می‌کند و امکان حرکت بدون درد را برای ما فراهم می‌سازد. اگر از آن به خوبی مراقبت کنیم، سال‌های طولانی وظیفه خود را بدون مشکل انجام خواهد داد. اما اگر هشدارهای بدن را نادیده بگیریم، فشار بیش از حد به مفاصل وارد کنیم یا سبک زندگی ناسالمی داشته باشیم، احتمال آسیب آن به شکل قابل توجهی افزایش می‌یابد. سلامت غضروف در واقع نتیجه مجموعه‌ای از انتخاب‌های روزانه ماست؛ انتخاب‌هایی که می‌توانند آینده مفاصل و کیفیت زندگی ما را تعیین کنند.