زانوی پرانتزی همیشه به معنی نیاز به جراحی نیست. افراد زیادی از کودکی یا نوجوانی مقداری انحراف در پاهای خود دارند و تا سالها بدون درد، محدودیت یا آسیب جدی به مفصل زندگی میکنند. در چنین شرایطی، تنها پرانتزی بودن ظاهر پا دلیل کافی برای جراحی نیست.
اما در بعضی افراد، زانوی پرانتزی فقط یک مسئله ظاهری نیست. انحراف میتواند باعث شود وزن بدن به شکل نامتعادل از مفصل زانو عبور کند و فشار بیشتری به یک قسمت از مفصل، معمولاً قسمت داخلی زانو، وارد شود. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، ممکن است غضروف و مینیسک آسیب ببینند و زمینه برای ایجاد یا پیشرفت آرتروز فراهم شود.
بنابراین سؤال اصلی این نیست که:
«زانوی من پرانتزی است؛ آیا باید جراحی کنم؟»
سؤال مهمتر این است:
«زانوی پرانتزی من چه اثری بر مفصل گذاشته و آیا ادامه این وضعیت میتواند به زانو آسیب بیشتری وارد کند؟»
پاسخ به همین سؤال است که مشخص میکند درمان غیرجراحی کافی است یا باید به جراحی اصلاح انحراف فکر کرد.
آیا هر زانوی پرانتزی باید جراحی شود؟
خیر.
اگر فردی زانوی پرانتزی داشته باشد اما درد نداشته باشد، فعالیتهای روزانه و ورزشی خود را بدون مشکل انجام دهد و شواهدی از آسیب مهم مفصل وجود نداشته باشد، معمولاً فقط به دلیل ظاهر پا نیازی به جراحی ندارد.
حتی مقدار نسبتاً قابل مشاهدهای از انحراف نیز به تنهایی نمیتواند دلیل جراحی باشد.
برای مثال ممکن است دو نفر تقریباً به یک اندازه زانوی پرانتزی داشته باشند. نفر اول بدون درد ورزش میکند و مفصل سالمی دارد، اما نفر دوم هنگام راه رفتن درد قسمت داخلی زانو دارد و بررسیها نشان میدهند غضروف و مینیسک داخلی نیز آسیب دیدهاند.
ظاهر پاهای این دو بیمار ممکن است شبیه باشد، اما مشکل آنها یکسان نیست و طبیعتاً درمان آنها نیز نباید یکسان باشد.
بنابراین تصمیم به جراحی باید بر اساس علائم بیمار، وضعیت مفصل و اثر واقعی انحراف بر زانو گرفته شود، نه صرفاً شکل ظاهری پا.
چرا زانوی پرانتزی میتواند به مفصل آسیب بزند؟
برای فهمیدن علت جراحی، ابتدا باید مفهوم سادهای درباره نحوه انتقال وزن بدن بدانیم.
هنگامی که ایستادهایم یا راه میرویم، وزن بدن از لگن به استخوان ران، سپس از زانو به استخوان ساق و در نهایت به مچ پا منتقل میشود.
اگر یک خط فرضی مسیر انتقال این نیرو را از لگن تا مچ پا نشان دهد، به آن محور مکانیکی اندام گفته میشود.
در یک پای دارای راستای مناسب، این نیرو به شکل نسبتاً متعادلی از اطراف زانو عبور میکند. اما در زانوی پرانتزی، این مسیر میتواند به سمت قسمت داخلی زانو جابهجا شود.
در نتیجه قسمت داخلی مفصل مجبور میشود فشار بیشتری تحمل کند.
برای بیمار میتوان این مسئله را مانند لاستیک یک خودرو تصور کرد. اگر تنظیم چرخ خودرو مناسب نباشد، یک طرف لاستیک بیشتر از طرف دیگر ساییده میشود.
در زانوی پرانتزی نیز اتفاقی تا حدودی مشابه رخ میدهد. وقتی راستای اندام مناسب نباشد، فشار روی قسمتهای مختلف مفصل به شکل یکسان توزیع نمیشود.
البته این مثال برای ساده شدن مفهوم است و ساختمان زانو بسیار پیچیدهتر از یک چرخ خودروست.
چه زمانی درد اهمیت پیدا میکند؟
درد یکی از مهمترین عواملی است که هنگام تصمیمگیری درباره درمان بررسی میشود.
در افراد دارای زانوی پرانتزی، درد قسمت داخلی زانو اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا همان قسمت معمولاً فشار بیشتری تحمل میکند.
ممکن است بیمار در ابتدا فقط بعد از پیادهروی طولانی، دویدن یا ورزش احساس درد کند. با پیشرفت آسیب، درد ممکن است هنگام بالا و پایین رفتن از پله، ایستادن طولانی یا حتی فعالیتهای معمول روزانه ایجاد شود.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
هر درد زانو در فرد دارای زانوی پرانتزی الزاماً به علت انحراف نیست.
بیمار ممکن است همزمان پارگی مینیسک، مشکل کشکک، التهاب تاندون، آسیب غضروف یا بیماری دیگری داشته باشد.
بنابراین قبل از اینکه تصمیم بگیریم انحراف باید جراحی شود، باید تا حد امکان مشخص شود که درد بیمار واقعاً با همان انحراف و تغییر نحوه انتقال نیرو ارتباط دارد.
اگر درمان بدون جراحی جواب ندهد چه؟
در مقاله ۷۵ توضیح دادیم که بسیاری از افراد دارای زانوی پرانتزی را میتوان بدون جراحی درمان کرد.
کاهش وزن در افراد دارای اضافهوزن، تقویت عضلات، فیزیوتراپی، اصلاح فعالیتهای ورزشی و روزانه و در بعضی بیماران استفاده از زانوبند یا وسایل کمکی میتوانند درد را کاهش دهند و عملکرد زانو را بهتر کنند.
اما این درمانها یک محدودیت مهم دارند.
اگر فرد بالغ دارای انحراف واقعی استخوانی باشد، ورزش، فیزیوتراپی، کفی یا زانوبند نمیتوانند استخوان بالغ را دوباره صاف کنند.
این روشها میتوانند علائم را بهتر کنند، اما شکل استخوان را تغییر نمیدهند.
اگر بیمار با درمان غیرجراحی درد قابل قبولی داشته باشد و بتواند فعالیتهای خود را انجام دهد، ممکن است همین درمان کافی باشد.
اما اگر با وجود درمان مناسب همچنان درد قابل توجه وجود داشته باشد، فعالیت بیمار محدود شده باشد یا شواهدی از آسیب در حال پیشرفت مفصل دیده شود، بررسی جراحی منطقیتر میشود.
آسیب غضروف چه نقشی در تصمیم برای جراحی دارد؟
سطح استخوانهای داخل مفصل با لایهای صاف به نام غضروف مفصلی پوشیده شده است.
غضروف باعث میشود استخوانها هنگام حرکت به نرمی روی یکدیگر حرکت کنند.
اگر به دلیل زانوی پرانتزی فشار زیادی به قسمت داخلی زانو وارد شود، ممکن است غضروف این قسمت به مرور آسیب ببیند.
در مراحل اولیه ممکن است بیمار فقط هنگام فعالیت درد داشته باشد. با ادامه تخریب غضروف، فاصله طبیعی میان استخوانها کمتر میشود و آرتروز پیشرفت میکند.
در بعضی بیماران یک چرخه نامطلوب شکل میگیرد:
زانوی پرانتزی → فشار بیشتر قسمت داخلی زانو → آسیب غضروف → کاهش فضای داخلی مفصل → بیشتر شدن انحراف → فشار بیشتر
یعنی انحراف میتواند آرتروز را تشدید کند و آرتروز نیز میتواند انحراف را بیشتر کند.
اگر چنین چرخهای در یک بیمار جوان یا میانسال در حال شکلگیری باشد، اصلاح راستای اندام میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند.
چرا وضعیت مینیسک مهم است؟
مینیسکها دو ساختمان هلالیشکل داخل زانو هستند که میان استخوان ران و ساق قرار دارند.
یکی از وظایف مهم آنها پخش کردن نیرو در سطح مفصل است.
در زانوی پرانتزی، بهخصوص مینیسک داخلی ممکن است تحت فشار بیشتری قرار بگیرد.
اگر مینیسک آسیب ببیند، توانایی آن برای توزیع فشار کاهش پیدا میکند و غضروف زیر آن نیز ممکن است فشار بیشتری تحمل کند.
یکی از آسیبهای مهم، پارگی ریشه مینیسک داخلی است.
ریشه مینیسک را میتوان به محل اتصال محکم مینیسک به استخوان تشبیه کرد. اگر این اتصال دچار پارگی مهم شود، مینیسک ممکن است بخش زیادی از عملکرد طبیعی خود را از دست بدهد.
اگر بیماری همزمان زانوی پرانتزی قابل توجه و پارگی مهم مینیسک داشته باشد، پزشک باید علاوه بر خود مینیسک، راستای اندام را نیز بررسی کند.
در بعضی بیماران فقط درمان مینیسک کافی است، اما در برخی دیگر ممکن است لازم باشد مسئله انحراف نیز همزمان مورد توجه قرار گیرد.
این تصمیم برای همه بیماران یکسان نیست.
بیشتر شدن زانوی پرانتزی در بزرگسالی مهم است؟
بله.
اگر فردی بگوید:
«پاهای من همیشه کمی پرانتزی بود، اما در چند سال اخیر احساس میکنم انحراف خیلی بیشتر شده است.»
این موضوع ارزش بررسی دارد.
در یک فرد بالغ، بیشتر شدن ظاهر زانوی پرانتزی همیشه به این معنی نیست که استخوان ناگهان در حال خم شدن است.
گاهی آرتروز قسمت داخلی زانو پیشرفت میکند و فضای مفصل در سمت داخل کمتر میشود. همین مسئله باعث میشود کل پا پرانتزیتر به نظر برسد.
به همین دلیل مقایسه عکسهای جدید با تصاویر قدیمی میتواند بسیار مفید باشد.
حتی گاهی عکسهای معمولی که بیمار سالها قبل در حالت ایستاده گرفته است، میتوانند اطلاعات جالبی درباره تغییر شکل پا در طول زمان بدهند.
اگر افزایش انحراف همراه با بیشتر شدن درد و کاهش توانایی بیمار باشد، مسئله اهمیت بیشتری پیدا میکند.
آیا سن بیمار تعیین میکند که باید جراحی شود؟
سن یکی از عوامل مهم است، اما به تنهایی تصمیمگیرنده نیست.
جراحیهای اصلاح انحراف، مانند استئوتومی، اغلب در بیماران جوانتر و فعال اهمیت ویژهای دارند؛ زیرا در این افراد هدف این است که تا حد امکان مفصل طبیعی خود بیمار حفظ شود.
برای مثال فردی ۴۵ ساله را تصور کنید که زانوی پرانتزی دارد و قسمت داخلی مفصل او شروع به آسیب کرده است، اما قسمتهای دیگر زانو هنوز وضعیت خوبی دارند.
در چنین بیماری ممکن است اصلاح راستای اندام بتواند فشار را از قسمت آسیبدیده کاهش دهد و به حفظ مفصل طبیعی کمک کند.
اما نمیتوان یک عدد مشخص تعیین کرد و گفت:
«تا این سن استئوتومی و بعد از آن تعویض مفصل.»
چنین قانونی وجود ندارد.
یک فرد ۵۸ ساله بسیار فعال با آرتروز محدود ممکن است شرایط بهتری برای جراحی حفظ مفصل داشته باشد تا یک فرد ۵۰ ساله که آرتروز بسیار پیشرفته و گسترده دارد.
بنابراین وضعیت واقعی زانو از عدد سن مهمتر است.
شدت آرتروز چرا مهم است؟
جراحی اصلاح راستای اندام زمانی بیشترین منطق را دارد که هنوز بخش قابل توجهی از مفصل قابل حفظ باشد.
اگر آسیب عمدتاً در قسمت داخلی زانو قرار داشته باشد و قسمت خارجی مفصل نسبتاً سالم باشد، تغییر مسیر انتقال نیرو میتواند مفید باشد.
اما اگر آرتروز آنقدر پیشرفت کرده باشد که تقریباً تمام قسمتهای زانو دچار آسیب شدید شده باشند، صرفاً انتقال فشار از یک قسمت به قسمت دیگر ممکن است دیگر راهحل مناسبی نباشد.
به همین دلیل جراح باید قبل از انتخاب نوع عمل مشخص کند:
آرتروز چقدر شدید است؟
کدام قسمت زانو آسیب دیده است؟
آیا قسمت خارجی مفصل سالم است؟
و آیا هنوز ارزش دارد مفصل طبیعی بیمار حفظ شود؟
گاهی پاسخ این سؤالات به نفع جراحی اصلاح انحراف است و گاهی نشان میدهد روش دیگری مناسبتر خواهد بود.
آیا میزان انحراف به تنهایی تعیینکننده جراحی است؟
خیر.
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم یک عدد مشخص وجود دارد که اگر زاویه پا از آن بیشتر شد، بیمار حتماً باید جراحی شود.
شدت انحراف مهم است، اما تنها یکی از عوامل تصمیمگیری است.
ممکن است بیماری انحراف قابل توجهی داشته باشد ولی هیچ علامتی نداشته باشد و مفصل او نیز سالم باشد.
در مقابل ممکن است فرد دیگری انحراف ظاهراً کمتری داشته باشد اما به دلیل وضعیت غضروف، مینیسک و نحوه انتقال نیرو، درد و آسیب بیشتری داشته باشد.
بنابراین پزشک فقط یک زاویه را اندازه نمیگیرد.
او باید کل اندام و کل مفصل را بررسی کند.
عکس تمام اندام چرا اهمیت دارد؟
یکی از مهمترین بررسیها برای بیماری که قرار است از نظر جراحی اصلاح انحراف ارزیابی شود، رادیوگرافی ایستاده تمام اندام تحتانی است.
این عکس فقط از زانو گرفته نمیشود.
در تصویر باید لگن، استخوان ران، زانو، ساق و مچ پا دیده شوند تا پزشک بتواند راستای کل اندام را بررسی کند.
علت این موضوع بسیار ساده است:
ممکن است ظاهر زانو پرانتزی باشد، اما منشأ انحراف در افراد مختلف متفاوت باشد.
در یک بیمار مشکل اصلی ممکن است در استخوان ساق باشد.
در بیمار دیگر ممکن است قسمت پایینی استخوان ران باعث انحراف شده باشد.
و در بعضی افراد هم استخوان ران و هم استخوان ساق در ایجاد انحراف نقش دارند.
این تفاوت در انتخاب جراحی بسیار مهم است.
چرا باید محل واقعی انحراف مشخص شود؟
فرض کنید ساختمان یک برج در دو طبقه مختلف انحراف داشته باشد. اگر مهندس تمام اصلاح را فقط در یک طبقه انجام دهد، ممکن است ظاهر کلی ساختمان بهتر شود، اما بخشهای دیگر در وضعیت غیرطبیعی قرار بگیرند.
در اندام تحتانی نیز مفهوم مشابهی وجود دارد.
اگر هم استخوان ران و هم ساق در ایجاد زانوی پرانتزی نقش داشته باشند، همیشه صحیح نیست که تمام اصلاح فقط از استخوان ساق انجام شود.
در بعضی بیماران اصلاح باید در استخوان ران انجام شود.
در بعضی در استخوان ساق.
و در برخی انحرافهای شدید یا ترکیبی ممکن است اصلاح در بیش از یک سطح لازم باشد.
بنابراین جراحی زانوی پرانتزی فقط این نیست که جراح بگوید:
«پا پرانتزی است، پس ساق را صاف میکنیم.»
قبل از عمل باید مشخص شود انحراف دقیقاً از کجا آمده است.
استئوتومی چیست؟
اگر تصمیم گرفته شود که راستای استخوان باید اصلاح شود، یکی از روشهای اصلی جراحی استئوتومی است.
استئوتومی یعنی استخوان در محل مشخصی به شکل کنترلشده برش داده میشود، زاویه آن اصلاح میشود و سپس استخوان در وضعیت جدید ثابت میشود تا جوش بخورد.
برای ثابت کردن استخوان معمولاً از وسایلی مانند پلاک و پیچ استفاده میشود.
اگر منشأ اصلی انحراف در قسمت بالایی استخوان ساق باشد، ممکن است جراحی استئوتومی بالای ساق یا HTO انجام شود.
HTO مخفف High Tibial Osteotomy است.
برای بیمار کافی است بداند این عمل یعنی:
اصلاح زاویه قسمت بالایی استخوان ساق برای تغییر راستای پا و نحوه انتقال فشار از زانو.
اما همه بیماران دارای زانوی پرانتزی به HTO نیاز ندارند.
اگر انحراف اصلی از استخوان ران باشد، ممکن است محل استئوتومی نیز در استخوان ران قرار گیرد.
اگر هم ران و هم ساق منحرف باشند چه؟
این یکی از موضوعات بسیار مهم در جراحی اصلاح انحراف است.
بعضی بیماران فقط یک انحراف ساده ندارند. ممکن است قسمتی از انحراف از استخوان ران و قسمت دیگری از ساق ایجاد شده باشد.
اگر انحراف شدید باشد و جراح تمام اصلاح را فقط در یک استخوان انجام دهد، ممکن است راستای کلی پا اصلاح شود اما سطح مفصل زانو در وضعیت نامناسبی قرار بگیرد.
در چنین شرایطی ممکن است جراح تصمیم بگیرد اصلاح را میان دو استخوان تقسیم کند.
به این نوع جراحی در بعضی شرایط Double-Level Osteotomy گفته میشود؛ یعنی استئوتومی در دو سطح.
این روش برای همه بیماران لازم نیست و بیشتر در انحرافهای مشخص و پیچیده مطرح میشود.
برای بیمار مهم نیست تمام زوایای تخصصی این عمل را بداند. نکته مهم این است که محل جراحی باید بر اساس محل واقعی انحراف انتخاب شود.
انحراف چرخشی را هم نباید فراموش کرد
همه انحرافهای اندام فقط در نمای روبهرو دیده نمیشوند.
گاهی استخوان علاوه بر انحراف به داخل یا بیرون، مقداری نیز حول محور خود چرخیده است.
به این حالت انحراف چرخشی یا Rotational Deformity گفته میشود.
ممکن است هنگام ایستادن یا راه رفتن، جهت کشکک و جهت پنجه پا با یکدیگر هماهنگ نباشند.
در چنین بیماری اگر فقط زانوی پرانتزی از روبهرو بررسی شود، بخشی از مشکل نادیده گرفته میشود.
در انحرافهای پیچیده ممکن است علاوه بر رادیوگرافی، بررسیهای بیشتری برای ارزیابی چرخش استخوان لازم باشد.
بنابراین برنامهریزی صحیح جراحی باید اندام را نه فقط در یک تصویر دوبعدی، بلکه در صورت نیاز به شکل سهبعدی بررسی کند.
هدف جراحی فقط صاف کردن ظاهر پا نیست
این یکی از مهمترین نکات مقاله است.
بیمار ممکن است تصور کند موفقیت جراحی یعنی وقتی جلوی آینه میایستد، پاهای او صاف دیده شوند.
ظاهر پا اهمیت دارد، اما هدف اصلی جراحی بسیار مهمتر از زیبایی است.
هدف این است که راستای اندام و نحوه انتقال نیرو از مفصل تا حد امکان اصلاح شود.
جراح باید تلاش کند فشار نامناسب روی قسمت آسیبدیده زانو کاهش پیدا کند، بدون اینکه قسمت دیگری از مفصل تحت فشار غیرطبیعی قرار گیرد.
بنابراین ممکن است «صافترین پا» الزاماً «بهترین اصلاح» نباشد.
اصلاح باید بر اساس مکانیک اندام انجام شود، نه فقط ظاهر آن.
آیا ممکن است زانوی پرانتزی بیش از حد اصلاح شود؟
بله.
همانطور که اصلاح ناکافی میتواند مشکل ایجاد کند، اصلاح بیش از اندازه نیز مطلوب نیست.
اگر جراح مقدار اصلاح را بهدرستی برنامهریزی نکند، ممکن است راستای اندام از وضعیت مورد نظر عبور کند و فشار نامناسبی به قسمت دیگری از مفصل منتقل شود.
به همین دلیل اندازهگیریهای قبل از عمل اهمیت زیادی دارند.
در جراحی اصلاح انحراف، چند درجه تفاوت میتواند از نظر مکانیکی مهم باشد.
پس جراحی موفق فقط به مهارت انجام برش استخوان وابسته نیست؛ برنامهریزی صحیح قبل از عمل بخش مهمی از خود جراحی است.
آیا جراحی میتواند تعویض مفصل را عقب بیندازد؟
در بیمار مناسب، یکی از اهداف مهم جراحی اصلاح انحراف همین است.
اگر بیمار نسبتاً جوان باشد و آرتروز عمدتاً به قسمت داخلی زانو محدود شده باشد، ممکن است اصلاح راستای اندام فشار را از قسمت آسیبدیده کاهش دهد و اجازه دهد بیمار مدت بیشتری از مفصل طبیعی خودش استفاده کند.
به همین دلیل استئوتومی را میتوان نوعی جراحی حفظ مفصل دانست.
اما باید انتظار واقعبینانه داشت.
استئوتومی غضروف از بین رفته را دوباره به غضروف کاملاً طبیعی تبدیل نمیکند و تضمین نمیکند که بیمار هرگز به تعویض مفصل نیاز پیدا نکند.
هدف این است که در بیمار مناسب، شرایط مکانیکی زانو بهتر شود و تا حد امکان عمر مفصل طبیعی افزایش پیدا کند.
چه بیمارانی بیشتر ممکن است کاندید جراحی باشند؟
به طور کلی زمانی احتمال مطرح شدن جراحی بیشتر میشود که چند عامل در کنار هم وجود داشته باشند:
بیمار درد قابل توجه داشته باشد.
درد با انحراف و قسمت تحت فشار مفصل ارتباط داشته باشد.
فعالیت روزانه یا ورزشی بیمار محدود شده باشد.
درمان مناسب غیرجراحی نتیجه کافی نداده باشد.
آسیب غضروف یا مینیسک در قسمت تحت فشار وجود داشته باشد.
انحراف در حال پیشرفت باشد.
بیمار هنوز مفصلی داشته باشد که ارزش حفظ کردن داشته باشد.
و شرایط عمومی او اجازه انجام جراحی و توانبخشی بعد از آن را بدهد.
وجود یکی از این موارد به تنهایی به معنی ضرورت جراحی نیست. تصمیم نهایی از کنار هم قرار دادن تمام اطلاعات گرفته میشود.
چه بیمارانی ممکن است به جراحی نیاز نداشته باشند؟
اگر زانوی پرانتزی بدون درد باشد، فعالیت بیمار طبیعی باشد و شواهدی از آسیب در حال پیشرفت مفصل وجود نداشته باشد، معمولاً جراحی فقط به دلیل ظاهر پا ضروری نیست.
همچنین اگر علائم بیمار با درمان غیرجراحی به خوبی کنترل شده باشند، ممکن است بتوان درمان را ادامه داد و وضعیت زانو را پیگیری کرد.
در طرف مقابل، اگر آرتروز بسیار پیشرفته و گسترده باشد، ممکن است دیگر جراحی اصلاح انحراف بهترین انتخاب نباشد و درمان دیگری مناسبتر باشد.
بنابراین حتی جمله «این بیمار برای استئوتومی مناسب نیست» الزاماً به معنی «بیمار نیاز به درمان ندارد» نیست؛ ممکن است نوع دیگری از درمان برای او مناسبتر باشد.
اگر جراحی را خیلی دیر انجام دهیم چه اتفاقی میافتد؟
این سؤال پاسخ یکسانی برای همه ندارد.
فردی که زانوی پرانتزی بدون علامت و مفصل سالم دارد ممکن است هیچوقت به جراحی نیاز پیدا نکند. بنابراین نباید همه افراد دارای زانوی پرانتزی را با این نگرانی مواجه کرد که اگر سریع جراحی نکنند حتماً زانویشان خراب میشود.
اما شرایط بیماری که انحراف او باعث افزایش فشار قسمت داخلی مفصل شده و آسیب غضروف در حال پیشرفت است متفاوت است.
اگر آرتروز از مرحلهای که فقط یک قسمت مفصل را درگیر کرده عبور کند و به آرتروز شدید و گسترده تبدیل شود، ممکن است فرصت استفاده از بعضی جراحیهای حفظ مفصل کمتر شود.
پس مسئله «زود عمل کردن» نیست.
مسئله انتخاب زمان مناسب برای بیمار مناسب است.
معاینه بیمار هنوز بسیار مهم است
با وجود تمام عکسها، MRI و اندازهگیریهای پیشرفته، معاینه بیمار بخش اساسی تصمیمگیری است.
پزشک باید نحوه ایستادن و راه رفتن بیمار را ببیند.
دامنه حرکت زانو را بررسی کند.
محل دقیق درد را مشخص کند.
پایداری رباطها را ارزیابی کند.
وضعیت کشکک و جهت پنجه پا را ببیند.
و مشخص کند آیا انحراف ثابت است یا بخشی از آن هنگام معاینه قابل اصلاح است.
گاهی اطلاعاتی که در چند دقیقه معاینه دقیق به دست میآید، برای تفسیر درست تصاویر بسیار مهم است.
رادیوگرافی و MRI جای معاینه را نمیگیرند؛ آنها اطلاعات تکمیلی هستند.
تصمیم درباره جراحی باید شخصیسازی شود
در نهایت نمیتوان برای همه افراد دارای زانوی پرانتزی یک نسخه واحد نوشت.
یک ورزشکار سیساله با انحراف استخوانی و آسیب محدود غضروف شرایط متفاوتی از یک فرد هفتادساله با آرتروز پیشرفته دارد.
حتی دو بیمار همسن نیز ممکن است درمان متفاوتی نیاز داشته باشند.
برای تصمیمگیری باید مشخص شود:
انحراف چقدر است؟
از کدام استخوان ایجاد شده است؟
آیا هم ران و هم ساق درگیر هستند؟
آیا انحراف چرخشی نیز وجود دارد؟
محور انتقال وزن از کدام قسمت زانو عبور میکند؟
غضروف چه وضعیتی دارد؟
مینیسک سالم است؟
رباطها پایدار هستند؟
بیمار چه مقدار درد دارد؟
و چه انتظاری از درمان دارد؟
فقط پس از پاسخ به این سؤالات میتوان درباره جراحی تصمیم منطقی گرفت.
نظر دکتر افشاریان درباره جراحی زانوی پرانتزی
دکتر افشاریان، فوق تخصص ارتوپدی:
«برای تصمیمگیری درباره جراحی زانوی پرانتزی فقط به ظاهر پا یا یک عدد روی رادیوگرافی نگاه نمیکنیم. باید بدانیم انحراف از کجا ایجاد شده، وزن بدن از کدام قسمت مفصل عبور میکند، غضروف و مینیسک چه وضعیتی دارند و بیمار چه علائمی دارد. گاهی انحراف فقط از ساق است، گاهی از ران و گاهی هر دو استخوان در ایجاد آن نقش دارند. حتی ممکن است انحراف چرخشی هم وجود داشته باشد. هدف جراحی فقط صاف کردن پا نیست؛ هدف این است که راستای اندام و نحوه انتقال نیرو را به شکلی اصلاح کنیم که تا حد امکان از مفصل طبیعی بیمار محافظت شود.»
شاید این مقاله هم برات جالب باشد: درمان زانوی پرانتزی بدون جراحی
بالاخره چه زمانی زانوی پرانتزی نیاز به جراحی دارد؟
اگر بخواهیم تمام مقاله را در یک پاسخ ساده خلاصه کنیم:
زانوی پرانتزی زمانی بیشتر به سمت جراحی میرود که از یک تفاوت ظاهری فراتر رفته باشد و به یک مشکل واقعی مکانیکی تبدیل شده باشد؛ مشکلی که باعث درد، محدودیت فعالیت، آسیب غضروف یا مینیسک، پیشرفت آرتروز یا بدتر شدن تدریجی انحراف شده و درمان مناسب غیرجراحی نیز نتوانسته باشد شرایط را به اندازه کافی کنترل کند.
اما حتی در این شرایط، سؤال بعدی از خود سؤال «آیا جراحی لازم است؟» مهمتر است:
چه جراحیای؟
اصلاح باید از استخوان ساق انجام شود؟
منشأ انحراف در استخوان ران است؟
هر دو استخوان درگیرند؟
انحراف چرخشی هم وجود دارد؟
آیا هنوز جراحی حفظ مفصل انتخاب مناسبی است؟
پاسخ این پرسشها فقط با معاینه دقیق و بررسی صحیح تصاویر ایستاده اندام مشخص میشود.
به همین دلیل جراحی زانوی پرانتزی را نباید صرفاً «صاف کردن پا» دانست. این جراحی در واقع اصلاح حسابشده راستای اندام و نحوه انتقال نیرو از مفصل زانو است.
و شاید مهمترین پیام برای بیمار همین باشد:
هر زانوی پرانتزی نیاز به جراحی ندارد؛ اما اگر انحراف در حال آسیب زدن به مفصل باشد، نباید فقط به کاهش موقت درد اکتفا کرد. مهم این است که بیمار در زمان مناسب، بهدرستی ارزیابی شود و درمان متناسب با وضعیت واقعی زانوی خودش را دریافت کند.
