آرتروز شدید زانو زمانی ایجاد میشود که بخش زیادی از لایه نرم و لغزنده روی استخوانهای زانو فرسوده شده باشد. این لایه در حالت عادی کمک میکند استخوانهای زانو هنگام حرکت، بدون ساییدگی و درد روی یکدیگر حرکت کنند. وقتی این پوشش بهشدت آسیب میبیند، فاصله طبیعی میان استخوانها کم میشود و حرکت زانو دیگر مانند گذشته نرم و راحت نیست. بیمار ممکن است هنگام راه رفتن، ایستادن، برخاستن از صندلی یا بالا و پایین رفتن از پلهها درد زیادی احساس کند. در برخی افراد درد حتی هنگام استراحت یا در طول شب نیز ادامه پیدا میکند و خواب آنها را مختل میسازد.
در این مرحله، هدف درمان فقط بهتر شدن ظاهر زانو در عکس نیست، بلکه باید درد بیمار کاهش پیدا کند و توانایی انجام کارهای روزانه بهبود یابد. ممکن است عکس زانوی دو بیمار تقریباً شبیه باشد، اما یکی هنوز بتواند خرید، رانندگی و کارهای خانه را انجام دهد و دیگری حتی برای رفتن تا حمام به کمک نیاز داشته باشد. بنابراین پزشک برای انتخاب درمان، علاوه بر عکس زانو، شدت درد، میزان توانایی راه رفتن، کیفیت خواب و میزان وابستگی بیمار به دیگران را نیز بررسی میکند.
نشانههای آرتروز شدید زانو چیست؟
در آرتروز شدید، درد معمولاً دیگر فقط پس از فعالیت سنگین ایجاد نمیشود. بیمار ممکن است هنگام راه رفتن در مسیر کوتاه، ایستادن چند دقیقهای یا حتی چرخیدن در رختخواب احساس درد کند. گاهی درد به اندازهای شدید است که فرد شبها از خواب بیدار میشود یا برای شروع حرکت صبحگاهی به زمان زیادی نیاز دارد. این وضعیت میتواند بر روحیه، خواب، فعالیت اجتماعی و استقلال فرد اثر منفی بگذارد.
کاهش حرکت زانو نیز از نشانههای مهم این مرحله است. بیمار ممکن است نتواند زانوی خود را کاملاً صاف یا خم کند. نشستن روی صندلی کوتاه، سوار شدن به خودرو، پوشیدن جوراب یا استفاده از توالت ایرانی برای او دشوار میشود. در بعضی بیماران شکل زانو نیز تغییر میکند و پاها به صورت پرانتزی یا ضربدری دیده میشوند. این تغییر شکل باعث میشود فشار بیشتری به قسمت آسیبدیده زانو وارد شود.
آیا آرتروز شدید همیشه به جراحی نیاز دارد؟
شدید بودن آرتروز لزوماً به این معنا نیست که بیمار باید بلافاصله جراحی شود. بعضی افراد با وجود آسیب زیاد در عکس، درد قابل تحملی دارند و هنوز میتوانند فعالیتهای اصلی زندگی خود را انجام دهند. در چنین شرایطی میتوان درمانهای بدون جراحی را ادامه داد و وضعیت بیمار را به صورت منظم بررسی کرد. عمل جراحی بیشتر زمانی مطرح میشود که درد و محدودیت، زندگی فرد را به شکل جدی مختل کرده باشد و درمانهای مناسب دیگر نتیجه کافی ایجاد نکرده باشند.
در مقابل، به تعویق انداختن بیش از حد درمان نیز همیشه تصمیم مناسبی نیست. بیماری که به دلیل درد شدید ماهها یا سالها حرکت خود را محدود میکند، به تدریج دچار ضعف عضلات، افزایش وزن و کاهش تعادل میشود. گاهی بیمار به دلیل ترس از عمل آنقدر صبر میکند که حتی توان کافی برای انجام تمرینهای پس از جراحی را نیز از دست میدهد. بنابراین باید میان عجله برای انجام عمل و تأخیر غیرضروری تعادل برقرار شود.
کاهش وزن چه اثری بر آرتروز شدید زانو دارد؟
حتی در مراحل شدید بیماری، کاهش وزن میتواند میزان فشار روی زانو را کمتر کند. وزن اضافه هنگام هر قدم چند برابر به مفصل زانو فشار وارد میکند. بنابراین کاهش چند کیلوگرم وزن ممکن است راه رفتن را آسانتر کند، شدت درد را کاهش دهد و نیاز به مصرف داروهای مسکن را کمتر سازد. کاهش وزن نمیتواند پوشش از بین رفته مفصل را دوباره بسازد، اما میتواند علائم بیمار را کنترل کند.
کنترل وزن در بیمارانی که ممکن است در آینده به تعویض مفصل نیاز داشته باشند نیز اهمیت دارد. فردی که وزن مناسبتر و عضلات قویتری دارد، معمولاً پس از عمل راحتتر حرکت میکند. کاهش وزن باید بهصورت تدریجی انجام شود. رژیمهای بسیار سخت ممکن است باعث ضعف عضلات شوند و نتیجه مناسبی نداشته باشند. کاهش مصرف نوشابه، شیرینی، غذاهای سرخشده و خوراکیهای پرکالری، قدم مناسبی برای شروع است.
آیا ورزش در آرتروز شدید مفید است؟
برخی بیماران تصور میکنند وقتی آرتروز شدید است، باید زانو را کاملاً بیحرکت نگه دارند. این تصور درست نیست. بیحرکتی باعث ضعیف شدن عضلات ران میشود و در نتیجه فشار بیشتری به خود مفصل وارد خواهد شد. ورزش مناسب میتواند قدرت عضلات را حفظ کند، حرکت زانو را بهتر سازد و تعادل بیمار را افزایش دهد. البته نوع و مقدار ورزش باید با وضعیت بیمار هماهنگ باشد.
تمرین در آب، دوچرخه ثابت با فشار کم و حرکات آرام تقویت عضلات ران برای بسیاری از بیماران مناسب هستند. در مقابل، دویدن، پریدن، کوهنوردی سنگین، نشستن و برخاستن مکرر از زمین و حمل بارهای سنگین میتوانند درد را بیشتر کنند. ورزش باید از مقدار کم شروع شود و به تدریج افزایش یابد. اگر پس از تمرین، درد یا تورم شدید تا روز بعد ادامه داشته باشد، مقدار فعالیت باید کاهش پیدا کند.
فیزیوتراپی در آرتروز شدید زانو
فیزیوتراپی میتواند به حفظ حرکت زانو، تقویت عضلات و آموزش روش درست انجام فعالیتهای روزانه کمک کند. بسیاری از بیماران به دلیل درد، زانوی خود را کمتر حرکت میدهند و به مرور دچار خشکی بیشتری میشوند. تمرینهای مناسب میتوانند از این روند جلوگیری کنند و توانایی بیمار برای برخاستن از صندلی، راه رفتن و استفاده از پله را بهتر سازند.
فیزیوتراپی نمیتواند سطح مفصل بهشدت آسیبدیده را دوباره به حالت طبیعی بازگرداند. با این حال میتواند درد را کمتر کند و بیمار را برای جراحی احتمالی آمادهتر سازد. تقویت عضلات پیش از تعویض مفصل ممکن است بازگشت به حرکت پس از عمل را آسانتر کند. نتیجه فیزیوتراپی زمانی بهتر است که بیمار تمرینها را فقط در مرکز درمانی انجام ندهد و برنامه خانگی خود را نیز به طور منظم ادامه دهد.
استفاده از عصا، واکر و وسایل کمکی
عصا میتواند بخشی از فشار واردشده بر زانو را کم کند و احتمال زمین خوردن را کاهش دهد. معمولاً عصا در دست مخالف زانوی دردناک گرفته میشود. ارتفاع عصا نیز باید درست تنظیم شود تا بیمار هنگام راه رفتن بیش از حد خم نشود. استفاده از عصا به معنای تسلیم شدن در برابر بیماری نیست، بلکه روشی برای حفظ استقلال و حرکت ایمن است.
اگر هر دو زانو دردناک باشند یا بیمار تعادل مناسبی نداشته باشد، واکر ممکن است انتخاب بهتری باشد. نصب دستگیره در حمام، استفاده از نرده کنار پله، برداشتن فرشهای لغزنده و استفاده از صندلی بلندتر نیز میتوانند زندگی روزمره را ایمنتر کنند. این وسایل آرتروز را درمان نمیکنند، اما از زمین خوردن و آسیبهای بیشتر جلوگیری میکنند.
داروهای موضعی برای زانو درد شدید
ژلها و کرمهای ضد درد ممکن است در بعضی بیماران باعث کاهش درد شوند. این داروها روی پوست اطراف زانو استفاده میشوند و معمولاً عوارض عمومی آنها از بعضی قرصهای مسکن کمتر است. به همین دلیل ممکن است برای سالمندان یا افرادی که مشکلات معده، کلیه یا قلب دارند، در صورت تأیید پزشک گزینه مناسبی باشند.
این داروها نیز باید به مقدار درست مصرف شوند و نباید روی زخم یا پوست حساس استفاده شوند. داروهای موضعی معمولاً در دردهای بسیار شدید به تنهایی کافی نیستند، اما میتوانند در کنار ورزش، فیزیوتراپی و سایر روشها به کاهش علائم کمک کنند.
قرصهای مسکن برای آرتروز شدید
داروهای مسکن میتوانند برای مدتی درد را کاهش دهند و به بیمار کمک کنند فعالیتهای ضروری خود را انجام دهد. با این حال نوع دارو باید با توجه به سن، وضعیت معده، کلیه، قلب، فشار خون و داروهای دیگر بیمار انتخاب شود. دارویی که برای یک فرد مناسب است، ممکن است برای فرد دیگر خطرناک باشد.
مصرف طولانیمدت و خودسرانه مسکنها میتواند باعث خونریزی معده، آسیب کلیه، افزایش فشار خون یا مشکلات قلبی شود. اگر بیمار فقط با مصرف روزانه مقدار زیادی مسکن قادر به راه رفتن باشد یا همچنان درد شبانه داشته باشد، لازم است درمان او دوباره بررسی شود. قرصها درد را کنترل میکنند، اما بخش آسیبدیده مفصل را ترمیم نمیکنند.
تزریق داخل زانو چه زمانی مفید است؟
تزریق داروی ضدالتهاب داخل زانو ممکن است برای مدتی درد را کاهش دهد. این روش بیشتر زمانی استفاده میشود که درد بیمار ناگهان افزایش پیدا کرده یا به دلیل شرایط خاص، فعلاً امکان جراحی وجود ندارد. اثر تزریق در همه افراد یکسان نیست و معمولاً پس از مدتی کاهش مییابد.
تکرار زیاد تزریق توصیه نمیشود و زمان آن باید با برنامه احتمالی جراحی هماهنگ باشد. در افراد مبتلا به دیابت، بعضی تزریقها ممکن است قند خون را برای مدتی افزایش دهند. اگر زانو گرم، قرمز، بسیار متورم یا همراه با تب باشد، پیش از تزریق باید احتمال عفونت بررسی شود.
آیا آمپولهای ژلهای غضروف را بازسازی میکنند؟
بعضی تزریقها با هدف روانتر شدن حرکت مفصل انجام میشوند. ممکن است تعدادی از بیماران پس از این تزریقها کاهش درد را تجربه کنند، اما اثر آنها در آرتروز بسیار شدید معمولاً محدودتر است. این آمپولها نمیتوانند فاصله از بین رفته میان استخوانها را دوباره ایجاد کنند یا غضروف کاملاً تخریبشده را بازسازی نمایند.
روشهایی مانند تزریق پلاکت خون خود بیمار یا درمانهای موسوم به سلولی نیز تبلیغات زیادی دارند. ممکن است بعضی از این درمانها در گروه مشخصی از بیماران باعث کاهش موقت درد شوند، اما نباید به عنوان راه قطعی بازسازی مفصل معرفی شوند. در آرتروز بسیار شدید، این روشها معمولاً نمیتوانند جای درمان اصلی را بگیرند.
آیا زانوبند در آرتروز شدید مؤثر است؟
زانوبند در برخی بیماران میتواند فشار را از قسمت دردناک زانو کمتر کند و احساس ثبات بیشتری ایجاد نماید. این وسیله بیشتر برای بیمارانی مفید است که یک سمت زانوی آنها بیشتر آسیب دیده است. زانوبند باید به درستی انتخاب و تنظیم شود، زیرا نوع نامناسب ممکن است باعث فشار روی پوست، ناراحتی یا محدودیت حرکت شود.
کفش مناسب نیز اهمیت دارد. کفش نرم، اندازه و دارای کف سالم میتواند ضربههای هنگام راه رفتن را کاهش دهد. دمپایی لق، کفش فرسوده و کفش پاشنهبلند احتمال درد و زمین خوردن را افزایش میدهند. زانوبند و کفش مناسب درمان اصلی نیستند، اما میتوانند بخشی از برنامه کنترل علائم باشند.
آیا شستوشوی زانو آرتروز شدید را درمان میکند؟
برخی بیماران تصور میکنند با شستوشوی داخل زانو یا تراشیدن قسمتهای فرسوده میتوان آرتروز شدید را درمان کرد. این عمل معمولاً از طریق چند سوراخ کوچک انجام میشود، اما در آرتروز گسترده زانو نتیجه قابل توجهی ندارد. مشکل اصلی در این مرحله، از بین رفتن سطح مفصل است و شستوشو نمیتواند این سطح را دوباره بسازد.
ممکن است در شرایط خاص، مانند وجود یک قطعه آزاد که باعث گیر کردن واقعی زانو شده است، عمل کوچک زانو کاربرد داشته باشد. اما وجود پارگی منیسک در عکس، بهویژه در فرد سالمند مبتلا به آرتروز شدید، به تنهایی دلیل کافی برای انجام این جراحی نیست. درمان باید بر اساس علائم واقعی بیمار انتخاب شود.
چه زمانی تعویض مفصل زانو لازم میشود؟
تعویض مفصل زمانی مطرح میشود که درد شدید و مداوم باشد، راه رفتن و انجام کارهای روزمره به شکل جدی محدود شده باشد و درمانهای مناسب بدون جراحی نیز نتیجه کافی ایجاد نکرده باشند. درد شبانه، ناتوانی در طی کردن مسافت کوتاه، دشواری در برخاستن از صندلی و تغییر شکل واضح زانو از نشانههای مهم هستند.
دکتر افشاریان فوق تخصص جراحی زانو از کانادا تأکید میکند که زمان مناسب جراحی هنگامی است که درد و محدودیت زانو، زندگی بیمار را بهطور جدی مختل کرده باشد و درمانهای درست بدون جراحی نیز نتوانند کیفیت زندگی او را به حد قابل قبول برسانند. بنابراین تنها بد بودن عکس زانو برای انجام عمل کافی نیست و از طرف دیگر، بیماری که زندگی او به دلیل درد متوقف شده است نیز نباید درمان مؤثر را سالها عقب بیندازد.
در تعویض کامل مفصل زانو چه اتفاقی میافتد؟
در تعویض کامل مفصل، همه استخوان زانو برداشته نمیشود. جراح فقط قسمتهای آسیبدیده سطح استخوانها را آماده میکند و آنها را با پوششهای فلزی و یک قطعه پلاستیکی مقاوم جایگزین میسازد. هدف اصلی این جراحی کاهش درد، بهتر شدن شکل پا و افزایش توانایی راه رفتن است.
زانوی مصنوعی دقیقاً مانند زانوی طبیعی دوران جوانی نخواهد بود. ممکن است بیمار در نشستن کامل روی زمین یا خم کردن بسیار زیاد زانو محدودیت داشته باشد. هدف این است که بیمار بتواند با درد بسیار کمتر راه برود، خرید کند، از پله به صورت محدود استفاده کند و کارهای شخصی خود را مستقلتر انجام دهد.
تعویض نیمه مفصل زانو
اگر آرتروز شدید فقط یک بخش از زانو را درگیر کرده باشد و سایر قسمتها سالم باشند، در برخی بیماران میتوان فقط همان قسمت آسیبدیده را تعویض کرد. این روش برای همه مناسب نیست و سالم بودن بخشهای دیگر زانو، وضعیت رباطها، شکل پا و میزان فعالیت بیمار باید بررسی شود.
تعویض نیمه مفصل ممکن است حرکت طبیعیتری ایجاد کند و بخش بیشتری از استخوان سالم را حفظ نماید. با این حال اگر چند قسمت زانو آسیب دیده باشند، تعویض کامل انتخاب مناسبتری خواهد بود. تصمیم نهایی باید پس از معاینه و بررسی عکسهای ایستاده زانو گرفته شود.
آمادگی پیش از تعویض مفصل
کنترل قند خون، بررسی کمخونی، درمان عفونتهای احتمالی، کاهش وزن منطقی و ترک سیگار پیش از جراحی اهمیت دارند. بیمار باید فهرست کامل داروهای مصرفی خود، بهخصوص داروهای رقیقکننده خون، را به پزشک ارائه دهد. هیچ دارویی نباید بدون دستور پزشک قطع یا ادامه داده شود.
آمادهسازی خانه نیز ضروری است. فرشهای لغزنده باید جمع شوند، وسایل پرکاربرد در دسترس قرار گیرند و دستگیره مناسب در حمام نصب شود. بهتر است در روزهای اول پس از ترخیص، یکی از اعضای خانواده در کنار بیمار باشد. آگاهی از روند جراحی و بازتوانی، نگرانی بیمار را کاهش میدهد و همکاری او را بیشتر میکند.
دوران بهبود پس از عمل
حرکت معمولاً مدت کوتاهی پس از جراحی آغاز میشود. بیمار ابتدا با کمک واکر و سپس عصا راه میرود. تمرینهای صاف کردن زانو، خم کردن کنترلشده و تقویت عضلات از روزهای ابتدایی شروع میشوند. سرعت پیشرفت در همه بیماران یکسان نیست و به سن، قدرت عضلات، وزن و وضعیت زانو پیش از عمل بستگی دارد.
وجود مقداری درد و تورم در هفتههای اول طبیعی است. بهبود کامل ممکن است چند ماه طول بکشد. رعایت برنامه تمرینی، مراقبت از زخم و مراجعه منظم به پزشک در نتیجه نهایی نقش مهمی دارند. قطع زودهنگام تمرینها ممکن است باعث باقی ماندن خشکی و ضعف زانو شود.
خطرات تعویض مفصل زانو
تعویض مفصل یک جراحی بزرگ است و مانند هر عمل دیگری خطراتی دارد. عفونت، لخته شدن خون، خشکی زانو، ادامه مقداری درد و مشکلات مربوط به بیهوشی از عوارض احتمالی هستند. بیشتر بیماران دچار این مشکلات نمیشوند، اما لازم است پیش از جراحی از آنها اطلاع داشته باشند.
پس از عمل، تب، ترشح زخم، قرمزی رو به افزایش، درد شدید ساق، تنگی نفس یا کاهش ناگهانی توانایی حرکت باید جدی گرفته شود. در صورت مشاهده این علائم، بیمار باید سریعاً با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرد. تشخیص زودهنگام عوارض، درمان آنها را آسانتر میکند.
آیا سن بالا مانع تعویض مفصل است؟
تصمیم به جراحی فقط بر اساس سن شناسنامهای گرفته نمیشود. وضعیت قلب، ریه، کلیه، دیابت، قدرت عضلات و میزان استقلال فرد اهمیت بیشتری دارند. یک فرد هفتادساله سالم و فعال ممکن است گزینه مناسبی برای جراحی باشد، در حالی که فرد جوانتری با بیماریهای کنترلنشده ممکن است ابتدا به درمان و آمادهسازی بیشتری نیاز داشته باشد.
اضافهوزن نیز به تنهایی مانع قطعی جراحی نیست، اما میتواند خطر برخی عوارض را افزایش دهد. بهتر است خطرها تا حد امکان پیش از عمل کاهش پیدا کنند. گاهی عمل برای مدت کوتاهی به تعویق میافتد تا قند خون، کمخونی یا بیماری قلبی بهتر کنترل شود.
جمعبندی
در مراحل شدید آرتروز زانو، کاهش وزن، ورزش مناسب، فیزیوتراپی، عصا، واکر، زانوبند، داروهای موضعی، قرصهای مسکن و بعضی تزریقها میتوانند شدت درد را کاهش دهند. این درمانها ممکن است به بیمار کمک کنند مدت بیشتری فعالیت داشته باشد، اما نمیتوانند مفصلی را که بهشدت فرسوده شده است کاملاً به حالت طبیعی بازگردانند.
اگر درد شدید، محدودیت راه رفتن، اختلال خواب و کاهش استقلال بیمار با درمانهای بدون جراحی بهتر نشوند، تعویض مفصل زانو میتواند مؤثرترین درمان باشد. زمان مناسب جراحی برای همه یکسان نیست و باید بر اساس علائم، معاینه، عکس زانو و شرایط عمومی بدن تعیین شود. هدف نهایی درمان، کاهش درد و بازگرداندن بیمار به یک زندگی فعالتر و مستقلتر است.
شاید این ویدیو را هم بپسندید: معجزه تعویض مفصل زانو
پرسشهای متداول درباره درمان آرتروز شدید زانو
- آیا آرتروز شدید زانو بدون جراحی درمان میشود؟
درمانهای بدون جراحی میتوانند درد را کاهش دهند و حرکت بیمار را بهتر کنند، اما معمولاً نمیتوانند سطح مفصل بهشدت تخریبشده را بازسازی کنند. در صورت کنترل قابل قبول علائم، ممکن است جراحی لازم نباشد.
- بهترین مسکن برای آرتروز شدید زانو چیست؟
بهترین دارو برای همه بیماران یکسان نیست. سن، بیماریهای معده، کلیه، قلب، فشار خون و داروهای مصرفی باید بررسی شوند. مصرف خودسرانه مسکنهای قوی یا طولانیمدت میتواند خطرناک باشد.
- آیا تزریق داخل زانو جلوی تعویض مفصل را میگیرد؟
تزریق ممکن است برای مدتی درد را کاهش دهد، اما تضمینی برای جلوگیری از جراحی نیست. در آرتروز بسیار شدید، اثر تزریق معمولاً موقتی و محدود است.
- آیا پیادهروی برای آرتروز شدید مضر است؟
پیادهروی کوتاه روی سطح صاف ممکن است برای بعضی بیماران مناسب باشد. اگر درد شدید یا تورم طولانی ایجاد شود، باید مقدار فعالیت کاهش یابد و ورزشهای کمفشار مانند تمرین در آب جایگزین شوند.
- چه زمانی باید تعویض مفصل انجام شود؟
هنگامی که درد و محدودیت زانو زندگی روزمره را بهشدت مختل کرده و درمانهای غیرجراحی مناسب دیگر اثر کافی ندارند، تعویض مفصل مطرح میشود.
- آیا تعویض مفصل زانو درد را کاملاً از بین میبرد؟
بیشتر بیماران کاهش چشمگیر درد را تجربه میکنند، اما هیچ جراحی نتیجه صددرصد تضمینشده ندارد. ممکن است مقداری درد یا خشکی در برخی بیماران باقی بماند.
- آیا بعد از تعویض مفصل میتوان از پله استفاده کرد؟
بیشتر بیماران پس از طی دوره بهبود و تقویت عضلات میتوانند از پله استفاده کنند، اما بهتر است استفاده مکرر و غیرضروری از پله محدود شود.
- آیا بعد از عمل میتوان چهارزانو نشست؟
بعضی بیماران قادر به این کار هستند، اما نشستن کامل روی زمین برای همه امکانپذیر نیست. هدف اصلی جراحی، کاهش درد و بهتر شدن راه رفتن است، نه تضمین نشستن چهارزانو یا دو زانو.
- عمر مفصل مصنوعی زانو چقدر است؟
دوام مفصل مصنوعی به سن، وزن، میزان فعالیت، نوع وسیله و نحوه انجام جراحی بستگی دارد. رعایت وزن مناسب و پرهیز از فعالیتهای سنگین میتواند به افزایش دوام آن کمک کند.
- آیا هر فرد سالمند مبتلا به آرتروز شدید باید جراحی شود؟
خیر. جراحی زمانی لازم است که درد و محدودیت، کیفیت زندگی را به شکل جدی کاهش داده باشند و درمانهای دیگر کافی نباشند. تنها سن بالا یا شدت آرتروز در عکس، دلیل قطعی جراحی نیست.
