مقدمه
درد یکی از شایعترین دلایلی است که افراد را به مصرف دارو یا مراجعه به پزشک وادار میکند. درد ممکن است پس از یک آسیب ورزشی، ضربه، جراحی، کشیدگی عضله، التهاب تاندون، آرتروز یا بیماریهای التهابی مفاصل ایجاد شود. در بسیاری از این موارد، مردم به سراغ داروهایی میروند که بتوانند هم درد و هم التهاب را کاهش دهند. یکی از شناختهشدهترین داروهای این گروه، دیکلوفناک است؛ دارویی که به شکل قرص، کپسول، شیاف، آمپول، ژل، پماد و قطره چشمی در دسترس قرار دارد و در بسیاری از کشورها مصرف میشود. با وجود شهرت و اثر تسکیندهنده مناسب این دارو، دیکلوفناک یک مسکن کاملاً بیخطر نیست و مصرف خودسرانه یا طولانیمدت آن میتواند مشکلات مهمی برای معده، کلیه، قلب، کبد و فشار خون ایجاد کند. بنابراین شناخت درست این دارو، موارد مصرف، مقدار مصرف، عوارض، تداخلها و محدودیتهای آن برای هر فردی که از دیکلوفناک استفاده میکند ضروری است.
دیکلوفناک در گروهی از داروها به نام داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی قرار میگیرد که در زبان پزشکی بهاختصار NSAID نامیده میشوند. واژه «غیراستروئیدی» به این معناست که این داروها برخلاف کورتونها، ساختمان و عملکرد استروئیدی ندارند، اما میتوانند التهاب را کاهش دهند. ایبوپروفن، ناپروکسن، ایندومتاسین، ملوکسیکام، سلکوکسیب و پیروکسیکام نیز در همین خانواده قرار دارند. تفاوت این داروها بیشتر در قدرت اثر، مدت اثر، سرعت شروع اثر و میزان عوارض گوارشی، کلیوی و قلبی آنهاست. دیکلوفناک معمولاً اثر ضدالتهابی و ضددرد نسبتاً قوی دارد و به همین دلیل در دردهای اسکلتی و عضلانی بسیار پرطرفدار است. بااینحال، هرچه یک داروی ضدالتهاب قویتر و برای مدت طولانیتری مصرف شود، اهمیت توجه به عوارض آن نیز بیشتر خواهد شد.
دیکلوفناک چیست؟
دیکلوفناک دارویی است که برای کاهش درد، التهاب، تورم و تا حدی تب استفاده میشود. این دارو نخستین بار در دهه ۱۹۷۰ میلادی ساخته شد و بهتدریج به یکی از پرمصرفترین داروهای ضدالتهاب جهان تبدیل شد. دیکلوفناک ممکن است به شکل «دیکلوفناک سدیم» یا «دیکلوفناک پتاسیم» تولید شود. هر دو شکل حاوی ماده مؤثر دیکلوفناک هستند، اما سرعت جذب آنها میتواند با یکدیگر تفاوت داشته باشد. دیکلوفناک پتاسیم معمولاً سریعتر جذب میشود و بیشتر برای دردهای حاد و کوتاهمدت به کار میرود، درحالیکه بسیاری از قرصهای آهستهرهش یا روکشدار از نوع دیکلوفناک سدیم هستند. بیمار نباید تصور کند که قرصهای مختلف دیکلوفناک را میتوان صرفاً بر اساس عدد درجشده روی بستهبندی جایگزین یکدیگر کرد، زیرا نوع نمک دارو، شکل آزادسازی و سرعت جذب ممکن است متفاوت باشد.
این دارو میتواند درد را کاهش دهد، اما معمولاً علت اصلی بیماری را درمان نمیکند. برای مثال، فرد مبتلا به آرتروز زانو ممکن است پس از مصرف دیکلوفناک درد کمتری داشته باشد و راحتتر راه برود، اما دیکلوفناک غضروف ازبینرفته را بازسازی نمیکند و تغییر شکل مفصل را نیز اصلاح نمیکند. همین موضوع درباره پارگی تاندون، آسیب رباط، شکستگی، فتق دیسک و عفونت مفصل نیز صدق میکند. کاهش درد ممکن است به بیمار کمک کند فعالیت روزانه خود را بهتر انجام دهد، اما نباید باعث شود مشکل اصلی نادیده گرفته شود. اگر درد شدید، طولانیمدت، همراه با تورم قابلتوجه، تب، ضعف عضله، بیحسی یا محدودیت شدید حرکت باشد، مصرف مسکن بهتنهایی کافی نیست و باید علت درد مشخص شود.
دیکلوفناک چگونه درد و التهاب را کاهش میدهد؟
هنگامی که قسمتی از بدن آسیب میبیند یا دچار التهاب میشود، سلولها موادی به نام پروستاگلاندینها تولید میکنند. پروستاگلاندینها در افزایش حساسیت گیرندههای درد، ایجاد تورم، قرمزی و بالا رفتن دمای موضع نقش دارند. تولید این مواد به فعالیت آنزیمهایی به نام سیکلواکسیژناز یا COX وابسته است. دو نوع مهم این آنزیمها COX-1 و COX-2 نام دارند. آنزیم COX-2 بیشتر هنگام آسیب و التهاب فعال میشود و در ایجاد درد نقش دارد، اما COX-1 در بسیاری از فعالیتهای طبیعی بدن، از جمله محافظت از مخاط معده، حفظ جریان خون کلیه و عملکرد پلاکتها نقش دارد. دیکلوفناک با مهار این آنزیمها، تولید پروستاگلاندینها را کاهش میدهد و به همین دلیل درد و التهاب کمتر میشود.
همین مکانیسم مفید، علت بسیاری از عوارض دارو نیز هست. وقتی پروستاگلاندینهای التهابی کمتر میشوند، بیمار درد کمتری احساس میکند، اما کاهش پروستاگلاندینهای محافظ معده ممکن است زمینه زخم یا خونریزی گوارشی را فراهم کند. کاهش پروستاگلاندینهای کلیه نیز ممکن است جریان خون کلیه را کم کند، بهخصوص اگر فرد سالمند، کمآب یا مبتلا به بیماری قلبی و کلیوی باشد. همچنین تغییر تعادل میان مواد مؤثر بر رگها و پلاکتها میتواند در برخی بیماران احتمال مشکلات قلبی و عروقی را افزایش دهد. بنابراین نمیتوان اثر درمانی دیکلوفناک را از عوارض احتمالی آن کاملاً جدا کرد و هر بار که این دارو تجویز میشود، باید سود و زیان آن برای همان بیمار سنجیده شود.
دیکلوفناک برای چه دردهایی استفاده میشود؟
یکی از مهمترین کاربردهای دیکلوفناک، کاهش درد و التهاب در بیماریهای اسکلتی و عضلانی است. این دارو ممکن است برای آرتروز زانو، آرتروز لگن، آرتروز دست، التهاب مفاصل، کمردرد، گردندرد، کشیدگی عضله، پیچخوردگی مچ پا، التهاب تاندونها، درد شانه و بعضی آسیبهای ورزشی تجویز شود. دیکلوفناک همچنین در بیماریهای التهابی مانند آرتریت روماتوئید و اسپوندیلیت آنکیلوزان کاربرد دارد. در این بیماریها، دارو میتواند درد و خشکی مفصل را کاهش دهد، اما درمان اصلی بیماریهای التهابی معمولاً به داروهای دیگری نیاز دارد که توسط متخصص روماتولوژی تجویز میشوند. دیکلوفناک در این شرایط بیشتر نقش کنترلکننده علامت را دارد و از پیشرفت خود بیماری جلوگیری نمیکند.
این دارو گاهی برای درد دندان، درد پس از جراحی، حمله حاد نقرس، درد قاعدگی، سردرد میگرنی و درد ناشی از سنگ کلیه یا سنگ صفرا نیز استفاده میشود. البته شکل دارویی، مقدار مصرف و مدت درمان در هرکدام از این شرایط متفاوت است. برای مثال، درمان یک پیچخوردگی خفیف ممکن است تنها به چند روز مصرف دارو نیاز داشته باشد، اما فرد مبتلا به آرتروز مزمن ممکن است بارها به مصرف دارو نیاز پیدا کند. در حالت دوم، پزشک باید خطرهای گوارشی، قلبی و کلیوی را با دقت بیشتری بررسی کند. دیکلوفناک نباید برای هر نوع درد ناشناختهای مصرف شود؛ بهویژه درد شکم، درد قفسه سینه، سردرد ناگهانی و شدید یا درد همراه با تب ممکن است نشانه بیماری مهمتری باشد که مصرف مسکن میتواند تشخیص آن را به تأخیر بیندازد.
اشکال مختلف دیکلوفناک
دیکلوفناک به شکلهای متعددی تولید میشود و هر شکل کاربرد خاص خود را دارد. قرصهای معمولی یا سریعرهش برای دردهای حاد استفاده میشوند و معمولاً در مدت نسبتاً کوتاهی اثر میکنند. قرصهای روکشدار رودهای طوری طراحی شدهاند که در معده باز نشوند و پس از رسیدن به روده آزاد شوند، اما این ویژگی به معنای حذف خطر زخم یا خونریزی معده نیست؛ زیرا بخش مهمی از آسیب گوارشی دارو از طریق ورود آن به خون و کاهش پروستاگلاندینهای محافظ ایجاد میشود. قرصهای آهستهرهش نیز دارو را بهتدریج آزاد میکنند و ممکن است یک بار در روز مصرف شوند. بیمار نباید قرص آهستهرهش را خرد کند، بجود یا نصف کند، مگر آنکه روی بستهبندی یا بروشور اجازه داده شده باشد.
آمپول دیکلوفناک معمولاً برای دردهای حاد و شدید و در دورهای بسیار کوتاه استفاده میشود. تصور عمومی این است که آمپول نسبت به قرص برای معده بیضرر است، اما این تصور کاملاً درست نیست. آمپول نیز پس از ورود به خون میتواند همان اثرهای کلیوی، قلبی و گوارشی را ایجاد کند. علاوه بر این، تزریق عضلانی دیکلوفناک ممکن است باعث درد شدید، آسیب بافتی، عفونت، خونریزی یا حتی نکروز محل تزریق شود. به همین دلیل تزریق باید توسط فرد آموزشدیده و با رعایت محل و روش صحیح انجام شود. تکرار بیرویه آمپول دیکلوفناک، بهویژه در سالمندان یا بیماران مبتلا به فشار خون، دیابت و بیماری کلیه، اقدامی بیخطر محسوب نمیشود.
شیاف دیکلوفناک در بیمارانی استفاده میشود که نمیتوانند قرص بخورند یا دچار تهوع هستند. بااینحال، شیاف نیز وارد جریان خون میشود و میتواند عوارض عمومی دیکلوفناک را ایجاد کند. ژل یا پماد دیکلوفناک بیشتر برای دردهای محدود و سطحی مانند آرتروز زانو، درد دست، کشیدگی عضلات یا آسیبهای موضعی مناسب است. مقدار دارویی که از طریق پوست وارد خون میشود معمولاً از قرص کمتر است؛ بنابراین در بسیاری از بیماران، بهویژه سالمندان، ژل میتواند نسبت به قرص انتخاب کمخطرتری باشد. با وجود این، ژل نیز نباید روی زخم باز، پوست عفونی، اطراف چشم یا سطح بسیار وسیعی از بدن استفاده شود و مصرف همزمان آن با قرص دیکلوفناک باید با نظر پزشک باشد.
دیکلوفناک چه زمانی اثر میکند؟
سرعت شروع اثر به شکل دارو بستگی دارد. قرصهای سریعرهش ممکن است حدود نیم تا یک ساعت پس از مصرف اثر خود را آغاز کنند، درحالیکه قرصهای روکشدار یا آهستهرهش ممکن است دیرتر اثر کنند. غذا میتواند سرعت جذب بعضی از انواع دیکلوفناک را کاهش دهد، اگرچه معمولاً مقدار کلی جذب را بهشدت تغییر نمیدهد. در اطلاعات دارویی FDA آمده است که دیکلوفناک خوراکی تقریباً بهطور کامل جذب میشود، اما به دلیل عبور اولیه از کبد، تنها حدود نیمی از مقدار جذبشده به گردش عمومی خون میرسد. (accessdata.fda.gov)
اثر ضددرد یک قرص ممکن است چند ساعت باقی بماند، اما مدت دقیق آن به نوع فرآورده، مقدار مصرف، شدت درد و شرایط بیمار بستگی دارد. در آرتروز یا التهاب مزمن، بیمار ممکن است پس از نخستین قرص کاهش نسبی درد را احساس کند، ولی رسیدن به اثر ضدالتهابی کامل گاهی چند روز زمان میبرد. ژل دیکلوفناک نیز همیشه با یک بار مصرف اثر کامل ایجاد نمیکند و ممکن است لازم باشد طبق دستور، چند بار در روز و برای چند روز استفاده شود. افزایش خودسرانه مقدار یا تعداد دفعات مصرف برای سریعتر شدن اثر توصیه نمیشود، زیرا ممکن است بدون افزایش قابلتوجه فایده، احتمال عارضه را بالا ببرد.
مقدار مصرف دیکلوفناک چقدر است؟
مقدار مناسب دیکلوفناک برای همه افراد یکسان نیست. سن، وزن، نوع بیماری، شدت درد، شکل دارو، سلامت معده، کلیه، کبد و قلب و همچنین داروهای همزمان باید در تصمیمگیری لحاظ شوند. قرصهای خوراکی دیکلوفناک در مقادیر مختلفی مانند ۲۵، ۵۰، ۷۵ یا ۱۰۰ میلیگرم تولید میشوند. برخی فرآوردهها سریعرهش و برخی آهستهرهش هستند. در درمان آرتروز، مقدارهای روزانه ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیگرم در بعضی منابع دارویی ذکر شده است، اما این ارقام به معنای مناسب بودن چنین دوزی برای مصرف خودسرانه نیستند. دوز روزانه ۱۵۰ میلیگرم، بهویژه اگر بهطور منظم و طولانی مصرف شود، با افزایش خطر قلبی همراه دانسته شده است.
اصل مهم این است که دیکلوفناک با کمترین مقدار مؤثر و برای کوتاهترین مدت لازم مصرف شود. ممکن است برای یک بیمار ۲۵ یا ۵۰ میلیگرم کافی باشد و بیمار دیگری به درمان متفاوتی نیاز داشته باشد. در سالمندان، افراد کموزن، بیماران کلیوی یا کسانی که چند دارو مصرف میکنند، احتیاط بیشتری لازم است. بیمار نباید چند فرآورده حاوی دیکلوفناک را همزمان مصرف کند؛ برای مثال، استفاده از قرص، شیاف و آمپول در یک روز میتواند مجموع دوز را به محدوده خطرناک برساند. همچنین بعضی داروهای ترکیبی ضد درد ممکن است حاوی دیکلوفناک باشند و بیمار بدون اطلاع، مقدار بیشتری از دارو دریافت کند.
دیکلوفناک را قبل از غذا بخوریم یا بعد از غذا؟
مصرف دیکلوفناک همراه غذا یا بلافاصله پس از غذا ممکن است ناراحتی، تهوع یا سوزش معده را کمتر کند، اما غذا نمیتواند خطر زخم و خونریزی جدی را بهطور کامل از بین ببرد. برخی افراد تصور میکنند اگر قرص را همراه شیر یا غذای سنگین مصرف کنند دیگر خطری برای معده وجود ندارد، درحالیکه اثر دارو بر پروستاگلاندینهای محافظ همچنان ادامه دارد. اگر بیمار سابقه زخم معده، خونریزی گوارشی، مصرف کورتون، مصرف داروی رقیقکننده خون یا سن بالا داشته باشد، ممکن است پزشک داروی محافظ معده مانند امپرازول یا پانتوپرازول تجویز کند. این داروها میتوانند خطر بعضی عوارض بخش فوقانی دستگاه گوارش را کاهش دهند، اما همه خطرهای دیکلوفناک را از بین نمیبرند.
قرصهای روکشدار باید کامل بلعیده شوند و معمولاً نباید جویده یا خرد شوند. مصرف دارو با یک لیوان آب مناسب است و بهتر است بیمار بلافاصله پس از خوردن قرص دراز نکشد. مصرف دیکلوفناک همراه الکل خطر تحریک و خونریزی گوارشی را افزایش میدهد و توصیه نمیشود. فردی که پس از مصرف دارو دچار درد شدید معده، استفراغ خونی، مدفوع سیاه یا ضعف ناگهانی میشود باید دارو را قطع کرده و فوراً ارزیابی پزشکی شود.
عوارض شایع دیکلوفناک
بسیاری از افرادی که دیکلوفناک را برای مدت کوتاه مصرف میکنند عارضه جدی پیدا نمیکنند، اما عوارض خفیف نسبتاً شایع هستند. سوزش معده، نفخ، احساس سنگینی، تهوع، درد قسمت بالای شکم، اسهال یا یبوست از مشکلات احتمالی گوارشی هستند. برخی افراد نیز سردرد، سرگیجه، خوابآلودگی یا احساس خستگی را گزارش میکنند. احتباس آب و نمک ممکن است باعث ورم مچ پا، افزایش وزن یا بالا رفتن فشار خون شود. در صورت سرگیجه یا خوابآلودگی، رانندگی و کار با دستگاههای خطرناک مناسب نیست تا زمانی که فرد بداند دارو چه اثری بر هوشیاری او دارد.
واکنشهای پوستی مانند خارش، قرمزی یا بثورات نیز ممکن است رخ دهند. در استفاده از ژل، تحریک یا خشکی پوست محل مصرف بیشتر دیده میشود. حساسیت شدید نادر است، اما ممکن است با ورم لب و صورت، خسخس سینه، تنگی نفس، افت فشار خون یا کهیر گسترده همراه باشد. افرادی که پس از مصرف آسپرین یا داروهای مشابه دچار آسم، کهیر یا حساسیت شدهاند، نباید بدون نظر پزشک دیکلوفناک مصرف کنند. FDA نیز حساسیت شناختهشده به دیکلوفناک و سابقه واکنش آسمی یا آلرژیک پس از آسپرین و NSAIDها را از موارد منع مصرف اعلام کرده است.
عوارض گوارشی؛ از سوزش معده تا خونریزی
مهمترین نگرانی گوارشی در مصرف دیکلوفناک، ایجاد زخم، خونریزی یا سوراخشدن معده و روده است. مشکل اینجاست که خونریزی جدی همیشه با درد یا سوزش قبلی همراه نیست. ممکن است بیمار تا زمان مشاهده مدفوع سیاه، استفراغ خونی، کمخونی یا ضعف شدید از وجود زخم آگاه نباشد. اطلاعات دارویی FDA تأکید میکند که این عوارض میتوانند در هر زمان، حتی بدون علائم هشداردهنده، رخ دهند. خطر در سالمندان، افراد دارای سابقه زخم یا خونریزی، مصرفکنندگان کورتون، داروهای ضدانعقاد، سیگار و الکل و کسانی که دیکلوفناک را با دوز بالا یا برای مدت طولانی مصرف میکنند بیشتر است.
مصرف همزمان آسپرین لزوماً خطر قلبی دیکلوفناک را خنثی نمیکند و حتی ممکن است خطر خونریزی گوارشی را بیشتر کند. همین مسئله درباره داروهای رقیقکننده خون مانند وارفارین، آپیکسابان، ریواروکسابان و دابیگاتران نیز مطرح است. بعضی داروهای ضدافسردگی مانند فلوکستین، سرترالین، سیتالوپرام و ونلافاکسین نیز ممکن است احتمال خونریزی را افزایش دهند. بیمارانی که این داروها را مصرف میکنند باید پیش از شروع دیکلوفناک با پزشک یا داروساز مشورت کنند. مصرف یک یا دو نوبت دارو نیز کاملاً بدون خطر نیست، اما احتمال عارضه با افزایش دوز و طول درمان بیشتر میشود.
عوارض قلبی و عروقی
دیکلوفناک میتواند احتمال سکته قلبی، سکته مغزی، افزایش فشار خون، احتباس مایعات و تشدید نارسایی قلبی را بالا ببرد. این خطر در افرادی که قبلاً بیماری قلبی، سکته مغزی، گرفتگی عروق، فشار خون بالا، چربی خون، دیابت یا سابقه سیگار کشیدن دارند بیشتر است. آژانس دارویی اروپا اعلام کرده است که خطر قلبی دیکلوفناک خوراکی یا تزریقی، بهویژه در مصرف منظم دوز ۱۵۰ میلیگرم در روز و دورههای طولانی، میتواند افزایش یابد. این سازمان برآورد کرده است که در میان هر هزار فرد با خطر قلبی متوسط که یک سال دیکلوفناک مصرف میکنند، ممکن است حدود سه مورد حمله قلبی اضافه نسبت به افراد مصرفنکرده رخ دهد.
افرادی که سابقه حمله قلبی، سکته مغزی، نارسایی قلبی، بیماری عروق محیطی یا گرفتگی عروق قلب و مغز دارند، معمولاً نباید دیکلوفناک سیستمیک را بدون بررسی دقیق پزشک مصرف کنند. دیکلوفناک برای کنترل درد در اطراف زمان جراحی بایپس عروق کرونر ممنوع است. درد قفسه سینه، تنگی نفس ناگهانی، ضعف یکطرفه بدن، افتادگی صورت، اختلال تکلم یا ورم شدید پاها در فرد مصرفکننده دیکلوفناک نیازمند مراجعه فوری است. مصرف مقدار کم و کوتاهمدت، خطر را کاهش میدهد اما آن را به صفر نمیرساند.
آیا دیکلوفناک به کلیه آسیب میزند؟
کلیه برای حفظ جریان خون خود، بهخصوص هنگام کمآبی، تا حدی به پروستاگلاندینها وابسته است. دیکلوفناک با کاهش تولید این مواد ممکن است جریان خون کلیه را کم کند و باعث افزایش کراتینین یا نارسایی حاد کلیه شود. این مشکل بیشتر در سالمندان، بیماران دیابتی، افراد مبتلا به بیماری کلیه، نارسایی قلبی یا بیماری کبد، افراد دچار استفراغ و اسهال و کسانی که آب کافی نمینوشند دیده میشود. مصرف همزمان داروهای مدر، مهارکنندههای ACE یا داروهای گروه ARB نیز میتواند خطر آسیب کلیه را افزایش دهد. ترکیب یک NSAID، یک داروی فشار خون از این گروهها و یک داروی مدر گاهی «ضربه سهگانه به کلیه» نامیده میشود.
کاهش ادرار، ورم پا، افزایش ناگهانی وزن، ضعف، تهوع یا تنگی نفس ممکن است نشانه اختلال کلیه یا احتباس مایعات باشد. فردی که بیماری کلیوی شناختهشده دارد نباید صرفاً به دلیل در دسترس بودن دارو از دیکلوفناک استفاده کند. در درمانهای طولانیتر، پزشک ممکن است آزمایش کراتینین، اوره، الکترولیتها و فشار خون را بررسی کند. نوشیدن آب کافی در فرد سالم مفید است، اما نمیتواند مصرف نامناسب دیکلوفناک را بیخطر کند و در بیمار مبتلا به نارسایی قلبی یا کلیوی، مقدار مایعات نیز باید طبق توصیه پزشک باشد.
عوارض کبدی
دیکلوفناک در کبد تجزیه میشود و در بعضی افراد میتواند آنزیمهای کبدی را افزایش دهد. بیشتر افزایشهای خفیف آنزیمها بدون علامت هستند، اما در موارد نادر التهاب یا آسیب جدی کبدی ایجاد میشود. خستگی غیرعادی، بیاشتهایی شدید، تهوع مداوم، درد سمت راست و بالای شکم، زرد شدن پوست یا چشم و تیره شدن ادرار میتوانند از نشانههای آسیب کبدی باشند. در چنین شرایطی ادامه مصرف دارو مناسب نیست و بیمار باید بررسی شود.
افراد مبتلا به بیماری کبدی، مصرفکنندگان الکل یا کسانی که چند داروی مؤثر بر کبد دریافت میکنند باید احتیاط بیشتری داشته باشند. در مصرف طولانیمدت، ممکن است پزشک آزمایشهای کبدی درخواست کند. مصرف همزمان مقدار زیاد استامینوفن و دیکلوفناک نیز باید تحت نظر باشد، زیرا هرچند این دو دارو از دو خانواده متفاوت هستند، استامینوفن با دوز بالا میتواند به کبد آسیب برساند. بنابراین بیمار باید مجموع داروهای موجود در قرصهای ترکیبی سرماخوردگی یا ضددرد را نیز در نظر بگیرد.
دیکلوفناک و فشار خون
دیکلوفناک میتواند باعث احتباس سدیم و آب شود و در نتیجه فشار خون را افزایش دهد. این دارو همچنین ممکن است اثر بعضی داروهای فشار خون، بهویژه داروهای مدر، مهارکنندههای ACE و داروهای ARB را کاهش دهد. فردی که فشار خون کنترلشده دارد ممکن است پس از مصرف چندروزه یا طولانی دیکلوفناک متوجه بالا رفتن فشار یا ورم پا شود. به همین دلیل، در بیماران مبتلا به فشار خون بهتر است فشار در شروع و ادامه درمان کنترل شود.
افزایش فشار خون همیشه با سردرد یا علامت مشخصی همراه نیست. بنابراین نداشتن علامت به معنای طبیعی بودن فشار نیست. بیمارانی که سابقه فشار خون مقاوم، نارسایی قلبی یا ورم دارند باید پیش از مصرف دیکلوفناک نظر پزشک خود را جویا شوند. استفاده از ژل موضعی برای یک مفصل محدود ممکن است در بعضی از این بیماران کمخطرتر باشد، اما حتی نوع موضعی نیز در صورت مصرف زیاد و طولانی میتواند وارد جریان خون شود.
تداخل دیکلوفناک با داروهای دیگر
یکی از اشتباهات شایع، مصرف همزمان دیکلوفناک با یک داروی دیگر از خانواده NSAIDهاست. برای مثال، مصرف دیکلوفناک همراه ایبوپروفن، ناپروکسن، ایندومتاسین، ملوکسیکام یا پیروکسیکام معمولاً فایده ضددرد چشمگیری ایجاد نمیکند، اما خطر زخم معده، خونریزی و آسیب کلیه را افزایش میدهد. بیمار ممکن است نام تجاری داروها را بداند ولی از مشابه بودن خانواده آنها آگاه نباشد؛ بنابراین هنگام دریافت هر مسکن باید نام علمی آن بررسی شود.
دیکلوفناک میتواند با داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت مانند وارفارین، ریواروکسابان، آپیکسابان، دابیگاتران، کلوپیدوگرل و آسپرین تداخل داشته باشد. مصرف همزمان با کورتونهایی مانند پردنیزولون نیز خطر زخم و خونریزی را افزایش میدهد. دیکلوفناک ممکن است سطح لیتیوم و متوترکسات را بالا ببرد و خطر مسمومیت ایجاد کند. همچنین در کنار سیکلوسپورین یا تاکرولیموس احتمال آسیب کلیه بیشتر میشود. بیمار باید پیش از مصرف دارو، فهرست کامل داروها، مکملها و داروهای گیاهی خود را در اختیار پزشک یا داروساز قرار دهد.
آیا دیکلوفناک را میتوان با استامینوفن مصرف کرد؟
استامینوفن و دیکلوفناک از دو خانواده متفاوت دارویی هستند و در برخی بیماران میتوان آنها را با برنامه مشخص در کنار هم استفاده کرد. این ترکیب ممکن است باعث شود بدون بالا بردن بیشازحد مقدار دیکلوفناک، کنترل درد بهتر شود. بااینحال، این موضوع به معنای بیخطر بودن مصرف خودسرانه مقادیر زیاد نیست. استامینوفن در دوز بالا میتواند به کبد آسیب برساند و دیکلوفناک نیز عوارض خاص خود را دارد.
فرد باید توجه کند که بسیاری از داروهای سرماخوردگی، سردرد یا مسکنهای ترکیبی حاوی استامینوفن هستند. مصرف چند فرآورده مختلف ممکن است باعث شود مجموع دوز استامینوفن ناخواسته بالا برود. در بیماران کبدی، مصرفکنندگان الکل، سالمندان و افرادی که وزن کمی دارند، مقدار مجاز استامینوفن ممکن است کمتر باشد. بهترین روش این است که برنامه مصرف هر دو دارو توسط پزشک مشخص شود.
مصرف دیکلوفناک در سالمندان
سالمندان بیشتر از افراد جوان در معرض عوارض دیکلوفناک قرار دارند. با افزایش سن، ذخیره عملکرد کلیه کاهش مییابد و احتمال وجود فشار خون، بیماری قلبی، دیابت و مصرف داروهای متعدد بیشتر میشود. علاوه بر این، خونریزی گوارشی در سالمندان ممکن است سریعتر باعث کمخونی، ضعف، افت فشار و بستری شدن شود. به همین دلیل، مصرف روزانه و طولانیمدت دیکلوفناک در سالمندان باید با احتیاط جدی انجام شود.
در بسیاری از سالمندان مبتلا به آرتروز یک یا دو مفصل، ژل موضعی دیکلوفناک ممکن است پیش از قرص خوراکی در نظر گرفته شود. درمانهای غیر دارویی مانند کاهش وزن، تمرینات تقویت عضلات، استفاده از عصا، فیزیوتراپی و اصلاح فعالیت نیز اهمیت زیادی دارند. اگر قرص ضروری باشد، معمولاً کمترین دوز برای کوتاهترین زمان انتخاب میشود و در بیماران پرخطر ممکن است محافظ معده نیز تجویز شود. کنترل فشار خون، عملکرد کلیه، هموگلوبین و علائم گوارشی در مصرف مکرر اهمیت دارد.
دیکلوفناک در بارداری و شیردهی
مصرف NSAIDها در دوران بارداری باید با نظر پزشک باشد. استفاده از این داروها از حدود هفته بیستم بارداری ممکن است بر کلیه جنین اثر بگذارد و باعث کاهش مایع آمنیوتیک شود. در سهماهه سوم، خطر بستهشدن زودرس مجرای شریانی جنین، اختلال کلیه جنین، افزایش خونریزی و تأخیر در زایمان مطرح است؛ به همین دلیل دیکلوفناک در اواخر بارداری معمولاً نباید مصرف شود. زنی که احتمال بارداری دارد باید پیش از مصرف منظم دیکلوفناک این موضوع را مطرح کند.
مصرف مکرر NSAIDها همچنین ممکن است در بعضی زنان تخمکگذاری را بهطور موقت مختل کند و باردار شدن را دشوارتر سازد. در دوران شیردهی، انتخاب دارو به مقدار مصرف، مدت درمان، سن نوزاد و وضعیت سلامتی او بستگی دارد. مادر شیرده نباید صرفاً به دلیل سابقه مصرف قبلی، دارو را بدون مشورت ادامه دهد. در بسیاری از دردهای بارداری و شیردهی، درمانهای جایگزین و کمخطرتر وجود دارند که باید توسط پزشک انتخاب شوند.
دیکلوفناک در کودکان و نوجوانان
همه اشکال و دوزهای دیکلوفناک برای کودکان مناسب نیستند. مقدار مصرف در کودک بر اساس وزن، سن، نوع بیماری و شکل دارو تعیین میشود. قرص بزرگسالان یا آمپول دیکلوفناک نباید بدون دستور پزشک برای کودک یا نوجوان استفاده شود. در یک آسیب خفیف ورزشی، استراحت نسبی، یخ، بالا نگه داشتن عضو و بررسی وجود شکستگی یا آسیب جدی ممکن است از مصرف داروی قوی مهمتر باشد.
کودک مبتلا به کمآبی، استفراغ یا اسهال بیشتر در معرض آسیب کلیه ناشی از NSAIDها قرار دارد. همچنین سابقه آسم حساس به آسپرین، بیماری کلیوی، زخم معده یا مصرف داروهای دیگر باید در نظر گرفته شود. والدین نباید دوز بزرگسال را با نصف کردن تقریبی قرص برای کودک تعیین کنند. انتخاب مسکن مناسب در نوجوانان نیز باید بر اساس وزن واقعی و شرایط پزشکی انجام شود.
ژل دیکلوفناک؛ آیا واقعاً کمخطرتر است؟
در استفاده صحیح، مقدار جذب سیستمیک ژل دیکلوفناک معمولاً کمتر از قرص است و به همین دلیل خطر عوارض معده، کلیه و قلب میتواند کمتر باشد. این موضوع ژل را برای آرتروز یک مفصل سطحی مانند زانو یا دست به گزینه مناسبی تبدیل میکند. بااینحال، اثر ژل برای مفاصل عمیقی مانند لگن محدودتر است، زیرا دارو باید از پوست و بافتهای زیر آن عبور کند. ژل نیز نباید بیشتر از مقدار درجشده در بروشور مصرف شود.
پس از استفاده باید دستها شسته شوند، مگر اینکه خود دست محل درمان باشد. ناحیه موردنظر نباید با بانداژ کاملاً بسته، کیسه گرم، پد حرارتی یا گرمای شدید پوشانده شود، زیرا این کار ممکن است جذب دارو را تغییر دهد. تماس ژل با چشم، دهان، زخم و پوست آسیبدیده باید اجتناب شود. قرار گرفتن زیاد محل مصرف در برابر آفتاب نیز ممکن است باعث تحریک پوستی شود. اگر بیمار همزمان قرص یا شیاف دیکلوفناک دریافت میکند، مصرف ژل باید به پزشک اطلاع داده شود.
آیا آمپول دیکلوفناک قویتر و بهتر است؟
آمپول ممکن است سریعتر اثر کند، اما سریعتر بودن الزاماً به معنای بهتر یا بیخطرتر بودن نیست. در بسیاری از دردها، داروی خوراکی یا موضعی میتواند اثر کافی داشته باشد و نیازی به تزریق نیست. تزریق مکرر دیکلوفناک احتمال عوارض عمومی دارو را افزایش میدهد و ممکن است در محل تزریق نیز آسیب ایجاد کند. تزریق اشتباه میتواند به عصب، رگ یا بافت عضله صدمه بزند.
آمپول دیکلوفناک نباید به روشی غیر از روش توصیهشده همان فرآورده تزریق شود. همچنین نباید با داروهای دیگر در یک سرنگ مخلوط شود، مگر آنکه سازگاری آن بهطور رسمی تأیید شده باشد. فردی که کمآب، سالمند یا مبتلا به بیماری کلیه و قلب است ممکن است پس از یک دوره کوتاه تزریق نیز دچار مشکل شود. تصمیم برای تزریق باید بر اساس شدت درد و شرایط بیمار گرفته شود، نه صرفاً به دلیل درخواست بیمار یا تصور عمومی درباره قدرت آمپول.
مصرف دیکلوفناک در ورزشکاران
دیکلوفناک میتواند درد ناشی از آسیب ورزشی را کاهش دهد، اما درد یکی از پیامهای هشداردهنده بدن است. اگر ورزشکار با کمک مسکن قوی زودتر از زمان مناسب به تمرین بازگردد، ممکن است آسیب تاندون، عضله، رباط یا مفصل تشدید شود. مصرف دارو نباید جایگزین تشخیص دقیق، استراحت، یخ، فیزیوتراپی و برنامه بازگشت تدریجی به ورزش شود.
در فعالیتهای طولانی مانند ماراتن، کوهنوردی یا مسابقه در هوای گرم، کمآبی بدن میتواند خطر آسیب کلیوی NSAIDها را بیشتر کند. مصرف پیشگیرانه دیکلوفناک پیش از ورزش، بدون وجود درد و بدون نظر پزشک، توصیه نمیشود. ورزشکار باید بداند که کاهش درد به معنای ترمیم کامل بافت نیست. بازگشت به ورزش باید بر اساس قدرت، دامنه حرکت، ثبات و عملکرد عضو انجام شود.
علائم هشداردهندهای که نیاز به مراجعه فوری دارند
فرد مصرفکننده دیکلوفناک باید علائم مهم را بشناسد. درد قفسه سینه، تنگی نفس، تعریق سرد، ضعف ناگهانی یک سمت بدن، اختلال تکلم یا افتادگی صورت ممکن است نشانه مشکل قلبی یا سکته مغزی باشد. استفراغ خونی، مدفوع سیاه، درد شدید شکم، ضعف و سرگیجه شدید ممکن است نشانه خونریزی گوارشی باشند. کاهش ادرار، ورم قابلتوجه پاها، افزایش سریع وزن یا تنگی نفس میتواند با اختلال کلیه یا نارسایی قلبی ارتباط داشته باشد.
زردی چشم و پوست، ادرار تیره، خارش گسترده یا بیاشتهایی شدید ممکن است نشانه آسیب کبدی باشد. تب همراه با راش پوستی، تاول، زخم دهان یا جدا شدن پوست میتواند نشانه واکنش پوستی جدی باشد. تورم لب و زبان، خسخس یا تنگی نفس نیز احتمال حساسیت شدید را مطرح میکند. در چنین شرایطی نباید برای مشاهده بهتر شدن علائم منتظر ماند و ادامه مصرف دارو نیز مناسب نیست.
آیا دیکلوفناک باعث وابستگی میشود؟
دیکلوفناک مانند داروهای مخدر وابستگی و نشئگی ایجاد نمیکند. بااینحال، فرد ممکن است به مصرف روزانه آن عادت رفتاری پیدا کند، به این معنا که با کوچکترین درد قرص بخورد یا بدون بررسی علت درد، ماهها دارو را ادامه دهد. این نوع مصرف میتواند به آسیب خاموش معده، کلیه یا قلب منجر شود.
اگر بیمار هر روز برای کنترل درد به دیکلوفناک نیاز دارد، این موضوع باید بهعنوان علامتی برای بازبینی تشخیص و برنامه درمانی در نظر گرفته شود. ممکن است کاهش وزن، فیزیوتراپی، اصلاح فعالیت، داروی موضعی، تزریق داخل مفصل یا درمان جراحی مناسبتر باشد. هدف درمان تنها خاموش کردن درد نیست؛ بلکه باید علت، شدت و اثر درد بر زندگی بیمار نیز بررسی شود.
دکتر عبدالرضا افشاریان، فوق تخصص ارتوپدی و جراحی زانو و لگن از کانادا، درباره مصرف این دارو میگوید:
«دیکلوفناک میتواند در کنترل درد و التهاب بیماریهای اسکلتی و عضلانی بسیار مؤثر باشد، اما نباید آن را یک مسکن ساده و بیخطر دانست. مصرف دارو باید با کمترین دوز مؤثر و برای کوتاهترین مدت لازم انجام شود. بیمارانی که سابقه زخم معده، بیماری کلیه، فشار خون، بیماری قلبی یا مصرف داروهای رقیقکننده خون دارند، پیش از مصرف باید شرایط خود را با پزشک در میان بگذارند. کاهش درد نباید باعث شود علت اصلی بیماری، مانند آرتروز پیشرفته، پارگی تاندون یا آسیب رباط، نادیده گرفته شود.»
این دیدگاه بر یک اصل مهم تأکید دارد: انتخاب دیکلوفناک باید برای هر بیمار بهصورت جداگانه انجام شود. دارویی که برای یک فرد جوان و سالم در یک دوره کوتاه مناسب است، ممکن است برای یک سالمند مبتلا به بیماری کلیه یا قلب انتخاب خطرناکی باشد. به همین دلیل نمیتوان بر اساس تجربه دوست، همسایه یا نسخه قبلی، درباره مصرف دارو تصمیم گرفت.
پروفسور نیکلاس ام. دیویس از دانشگاه کلگری کانادا و همکارش در مرور علمی مشهور خود درباره ویژگیهای دیکلوفناک توضیح دادهاند که این دارو پس از مصرف خوراکی بهسرعت جذب میشود، به میزان زیادی به پروتئینهای خون متصل است و میتواند وارد مایع مفصلی شود. در ترجمه و خلاصه یکی از نکات اصلی مقاله آنان میتوان گفت:
«دیکلوفناک بهسرعت و تقریباً بهطور کامل جذب میشود و بهخوبی به مایع مفصلی راه پیدا میکند.»
وجود دارو در مایع مفصلی میتواند یکی از دلایل اثر مناسب آن در دردها و التهابهای مفصلی باشد. بااینحال، پخش شدن دارو در بدن به این معناست که اثر آن فقط به مفصل محدود نمیماند و معده، کلیه، کبد و دستگاه قلبیعروقی نیز ممکن است تحت تأثیر قرار گیرند. مرور پروفسور دیویس و همکارش، ویژگیهای جذب، توزیع، متابولیسم و دفع دیکلوفناک را در صفحات ۱۸۴ تا ۲۱۳ بررسی کرده است.
چگونه دیکلوفناک را ایمنتر مصرف کنیم؟
پیش از مصرف باید مشخص شود که آیا واقعاً به یک داروی ضدالتهاب نیاز است یا یک مسکن سادهتر و کمخطرتر میتواند کافی باشد. بیمار باید سابقه زخم معده، خونریزی، بیماری کلیه، بیماری کبد، فشار خون، نارسایی قلبی، حمله قلبی، سکته، آسم و حساسیت دارویی را اعلام کند. فهرست داروهای مصرفی، بهویژه داروهای رقیقکننده خون، کورتونها، داروهای فشار خون، لیتیوم و متوترکسات نیز باید بررسی شود.
دارو باید با کمترین دوز مؤثر و برای کوتاهترین مدت استفاده شود. چند NSAID نباید همزمان مصرف شوند و مجموع دیکلوفناک موجود در قرص، آمپول، شیاف و ژل باید در نظر گرفته شود. در درمان طولانیمدت ممکن است کنترل فشار خون، آزمایش خون، عملکرد کلیه و آنزیمهای کبدی ضروری باشد. بیمار نباید درد مزمن را ماهها با تمدید خودسرانه نسخه کنترل کند. اگر درد پس از چند روز بهتر نشد، تشدید شد یا با علائم جدید همراه بود، باید علت آن دوباره بررسی شود.
شاید این مقاله را هم بپسندید: همه چیز درباره ایندومتاسین
جمعبندی
دیکلوفناک یکی از مؤثرترین داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی برای کنترل دردهای مفصلی، عضلانی و التهابی است. این دارو میتواند درد آرتروز، آسیبهای ورزشی، التهاب تاندون، کمردرد، درد پس از جراحی و برخی دردهای حاد را کاهش دهد. دیکلوفناک علت اصلی بسیاری از بیماریها را درمان نمیکند و بیشتر برای کنترل علائم به کار میرود. شکل موضعی آن برای دردهای محدود ممکن است نسبت به قرص یا آمپول عوارض عمومی کمتری داشته باشد، اما هیچ شکلی از دارو کاملاً بدون خطر نیست.
مهمترین عوارض دیکلوفناک شامل زخم و خونریزی گوارشی، آسیب کلیه، افزایش فشار خون، احتباس مایعات، مشکلات قلبی و عروقی و در موارد نادر آسیب کبدی یا واکنش حساسیتی شدید است. سالمندان، بیماران قلبی و کلیوی، افراد دارای سابقه زخم معده و کسانی که داروهای رقیقکننده خون مصرف میکنند بیشتر در معرض خطر قرار دارند. بهترین روش استفاده از دیکلوفناک، مصرف کمترین دوز مؤثر برای کوتاهترین زمان و تحت نظر پزشک است. در نهایت، دیکلوفناک نه دارویی ممنوع و خطرناک برای همه افراد است و نه مسکنی ساده که بتوان آن را بدون محدودیت مصرف کرد؛ ایمنی آن به انتخاب درست بیمار، دوز مناسب، مدت کوتاه درمان و توجه به علائم هشداردهنده بستگی دارد.
