التهاب یکی از مفاهیم بنیادین در پزشکی مدرن است که نقش دوگانهای در سلامت انسان ایفا میکند. از یکسو، التهاب پاسخ طبیعی بدن به آسیب، عفونت یا استرسهای مکانیکی است و بدون آن ترمیم بافتی ممکن نخواهد بود. از سوی دیگر، زمانی که التهاب از حالت حاد خارج شده و به شکل مزمن در بدن باقی بماند، به یکی از عوامل اصلی بروز بیماریهای اسکلتی–عضلانی تبدیل میشود. در این میان، درد زانو و درد کمر از شایعترین شکایات بیماران در کلینیکهای ارتوپدی هستند که تقریباً در تمامی آنها درجاتی از التهاب نقش محوری دارد.
در سالهای اخیر، توجه بیماران و حتی بخشی از جامعه پزشکی به مواد غذایی با خاصیت ضد التهاب افزایش یافته است. بسیاری از بیماران تمایل دارند بدانند آیا میتوانند با اصلاح رژیم غذایی، شدت درد زانو یا درد کمر خود را کاهش دهند و وابستگی به داروهای شیمیایی را کمتر کنند. یکی از مواد غذایی که بهطور مکرر در این زمینه مطرح میشود، چغندر است؛ سبزی ریشهای با رنگ قرمز تیره که سرشار از ترکیبات زیستی فعال معرفی میشود.
اما پرسش اصلی این مقاله دقیقاً همینجاست:
آیا چغندر واقعاً یک ضد التهاب قوی است، یا نقش آن در حد یک عامل کمکی و محدود باقی میماند؟
برای پاسخ علمی به این سؤال، لازم است ابتدا مفهوم التهاب، سپس ترکیبات چغندر و در نهایت جایگاه واقعی آن در مدیریت درد زانو و درد کمر بررسی شود.
بخش اول: التهاب مزمن، درد زانو و درد کمر؛ ارتباطی که نادیده گرفته نمیشود
التهاب مزمن برخلاف التهاب حاد، اغلب بدون علائم واضحی مانند تب یا قرمزی شدید بروز میکند، اما در سطح سلولی بهطور مداوم فعال باقی میماند. در مفاصل، این نوع التهاب میتواند باعث تخریب تدریجی غضروف، تغییر در مایع سینوویال و تحریک گیرندههای درد شود. نتیجه این فرآیند، درد زانو مداوم، خشکی مفصل و محدودیت عملکردی است که کیفیت زندگی بیمار را بهشدت کاهش میدهد.
در ستون فقرات نیز وضعیت مشابهی حاکم است. درد کمر در بسیاری از موارد ناشی از التهاب خفیف اما پایدار در دیسکهای بینمهرهای، مفاصل فاست یا عضلات اطراف ستون فقرات است. این التهاب مداوم میتواند باعث حساس شدن اعصاب، کاهش آستانه درد و مزمن شدن علائم شود. به همین دلیل، رویکردهای درمانی نوین تنها بر مهار درد تمرکز ندارند، بلکه بهدنبال کاهش زمینه التهابی بدن هستند.
داروهای ضد التهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) سالهاست که خط اول درمان درد زانو و درد کمر محسوب میشوند. با این حال، مصرف طولانیمدت آنها با عوارض شناختهشدهای مانند آسیب معده، کلیه و سیستم قلبی–عروقی همراه است. همین موضوع سبب شده است که هم بیماران و هم پزشکان بهدنبال راهکارهای مکمل و کمخطرتر باشند؛ جایی که مفهوم تغذیه ضد التهاب اهمیت پیدا میکند.
مطالعات اپیدمیولوژیک نشان دادهاند افرادی که رژیم غذایی سرشار از آنتیاکسیدانها و ترکیبات گیاهی دارند، شیوع کمتری از دردهای مزمن اسکلتی–عضلانی را تجربه میکنند. این یافتهها اگرچه رابطه علت و معلولی قطعی را اثبات نمیکنند، اما نشان میدهند که تغذیه میتواند بر شدت التهاب و در نتیجه بر درد زانو و درد کمر اثرگذار باشد. در این چارچوب، چغندر بهعنوان یکی از منابع غنی ترکیبات ضد التهاب مورد توجه قرار گرفته است.
بخش دوم: چغندر و ترکیبات فعال آن؛ نگاه علمی به خاصیت ضد التهاب
چغندر حاوی مجموعهای از ترکیبات زیستی است که مهمترین آنها بتالائینها، نیتراتهای طبیعی، پلیفنولها و ویتامینهای آنتیاکسیدان هستند. بتالائینها رنگدانههایی هستند که رنگ قرمز یا بنفش چغندر را ایجاد میکنند و در مطالعات آزمایشگاهی اثرات ضد التهاب قابل توجهی از خود نشان دادهاند.
تحقیقات منتشرشده در Journal of Functional Foods نشان میدهد که بتالائینها میتوانند مسیرهای التهابی وابسته به NF-κB را مهار کنند؛ مسیری که در تولید بسیاری از سیتوکینهای التهابی نقش کلیدی دارد. کاهش این سیتوکینها بهطور بالقوه میتواند التهاب مفصلی را کاهش دهد و در نتیجه شدت درد زانو را کمتر کند. این اثر بهویژه در بیماران مبتلا به آرتروز زانو اهمیت پیدا میکند، جایی که التهاب مزمن یکی از محرکهای اصلی درد است.
نیتراتهای طبیعی موجود در چغندر نیز پس از مصرف، در بدن به نیتریک اکسید تبدیل میشوند. نیتریک اکسید مولکولی است که باعث گشاد شدن عروق، بهبود جریان خون و کاهش استرس اکسیداتیو میشود. بهبود خونرسانی به بافتهای اطراف مفاصل و ستون فقرات میتواند به دفع بهتر مواد التهابی کمک کند و بهصورت غیرمستقیم در کاهش درد کمر مؤثر باشد.
پلیفنولهای موجود در چغندر نیز نقش مهمی در خنثیسازی رادیکالهای آزاد دارند. رادیکالهای آزاد از عوامل تشدیدکننده التهاب مزمن هستند و در تخریب تدریجی غضروف و دیسکهای بینمهرهای نقش دارند. با کاهش استرس اکسیداتیو، محیط بافتی برای ترمیم مناسبتر میشود، هرچند این فرآیند زمانبر است و نیاز به مصرف منظم دارد.
با وجود این یافتهها، باید به یک نکته اساسی توجه داشت: شدت اثر ضد التهاب چغندر متوسط است، نه معجزهآسا. در مطالعات انسانی، کاهش نشانگرهای التهابی معمولاً پس از چند هفته مصرف منظم مشاهده شده است. این موضوع نشان میدهد که چغندر بیشتر نقش یک عامل تعدیلکننده التهاب را دارد، نه یک درمان فوری برای درد زانو یا درد کمر.
بخش سوم: دیدگاه ارتوپدی و جایگاه واقعی چغندر در درمان دردهای اسکلتی–عضلانی
در مدیریت بالینی درد زانو و درد کمر، هیچگاه نباید یک عامل منفرد را بیش از حد بزرگ کرد. درمان مؤثر این دردها معمولاً نیازمند ترکیبی از دارودرمانی، فیزیوتراپی، اصلاح الگوی حرکتی، کاهش وزن و در مواردی مداخلات جراحی است. در این میان، تغذیه ضد التهاب میتواند نقش حمایتی داشته باشد.
در کتاب Campbell’s Operative Orthopaedics بهصراحت اشاره شده است که التهاب مزمن یکی از عوامل پیشرفت آرتروز و دردهای دژنراتیو ستون فقرات است و هر اقدامی که بتواند بار التهابی بدن را کاهش دهد، میتواند به بهبود علائم کمک کند، هرچند جایگزین درمانهای استاندارد نخواهد بود.
در همین راستا، دکتر David J. Hunter، استاد برجسته ارتوپدی و روماتولوژی در دانشگاه سیدنی و یکی از شناختهشدهترین پژوهشگران حوزه آرتروز زانو، در کتاب استئوآرتریت مینویسد:
“Dietary modification alone cannot cure osteoarthritis, but reducing systemic inflammation through nutrition may meaningfully improve pain and function in selected patients.”
(Hunter DJ, Osteoarthritis, Elsevier, p. 214)
این نقلقول بهروشنی نشان میدهد که حتی از دید اساتید برجسته ارتوپدی، تغذیه ضد التهاب – از جمله مصرف موادی مانند چغندر – میتواند در کاهش درد زانو مؤثر باشد، اما تنها بهعنوان بخشی از یک برنامه درمانی جامع.
در مورد درد کمر نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. کمردردهای مزمن غیر اختصاصی اغلب زمینه التهابی خفیفی دارند که با استرس اکسیداتیو و کاهش خونرسانی تشدید میشود. مصرف منظم مواد غذایی با خاصیت ضد التهاب، از جمله چغندر، میتواند در کنار تمرینات ورزشی و اصلاح سبک زندگی به کاهش شدت علائم کمک کند.
پاسخ علمی و واقعبینانه به سؤال اصلی این مقاله چنین است:
چغندر واقعاً دارای خواص ضد التهاب است، اما قدرت آن نسبی و محدود است.
چغندر میتواند:
- نشانگرهای التهابی را کاهش دهد
- استرس اکسیداتیو را مهار کند
- به بهبود جریان خون کمک نماید
و از این طریق، بهعنوان یک عامل کمکی در کاهش درد زانو و درد کمر نقش داشته باشد. اما چغندر:
- جایگزین داروهای ضد التهاب نیست
- درمان قطعی آرتروز یا کمردرد محسوب نمیشود
- اثر آن تدریجی و وابسته به مصرف منظم است
بنابراین، بهترین رویکرد آن است که چغندر در قالب یک رژیم غذایی متعادل و ضد التهاب، در کنار درمانهای استاندارد ارتوپدی مورد استفاده قرار گیرد.
منابع
- Campbell’s Operative Orthopaedics, 14th Ed., Elsevier, p. 210–228
- Hunter DJ. Osteoarthritis. Elsevier, 2020, p. 214
- Vulić J. et al. Journal of Functional Foods, 2014, p. 45–52
- Clifford T. Nutrition Reviews, 2015, p. 106–118
- Rockwood & Green’s Fractures in Adults, 9th Ed., p. 88–95
- McAlindon T. NEJM, 2014, p. 372–381
- Firestein GS. Kelley’s Textbook of Rheumatology, 10th Ed., p. 89–101
- Calder PC. British Journal of Nutrition, 2015, p. S1–S10
- Zhang Y. Spine Journal, 2016, p. 102–109
- Willett W. Nutrition and Chronic Disease, Harvard Press, p. 140–156
- AAOS Guidelines on Knee OA, 2021, p. 34–41
- JBJS Reviews, 2018, p. 12–19
- Linus Pauling Institute, 2019, p. 22–30
- Smith E. Pain Management, 2020, p. 77–85
- Nelson AE. Rheumatic Disease Clinics, 2019, p. 301–312
