وقتی صحبت از دردهای روزمره مثل زانو درد یا کمر درد میشود، یکی از اولین گزینههایی که هم بیماران و هم پزشکان به آن فکر میکنند، استفاده از داروهای مسکن است. اما همه داروهای مسکن یکسان نیستند و مکانیسم اثر مشابهی ندارند. در میان این داروها، گروهی وجود دارند که علاوه بر کاهش درد، خاصیت ضدالتهابی هم دارند و بهطور گسترده در مشکلات عضلانیاسکلتی استفاده میشوند. این گروه دارویی با نام «داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی» یا همان NSAIDs شناخته میشوند؛ اصطلاحی که شاید زیاد شنیده شده باشد، اما معنی دقیق آن برای بسیاری از افراد هنوز مبهم است. درک ساده و درست این مفهوم، کمک میکند مصرف این داروها آگاهانهتر و ایمنتر انجام شود.
اصطلاح «غیر استروئیدی» در این داروها به این معناست که ساختار و عملکرد آنها شبیه کورتونها نیست. بسیاری از مردم وقتی کلمه ضدالتهاب را میشنوند، ناخودآگاه به یاد کورتون میافتند و نگران عوارض آن میشوند، در حالی که داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی مسیر کاملاً متفاوتی دارند. این داروها با مهار آنزیمهایی در بدن که مسئول تولید مواد التهابزا هستند، باعث کاهش التهاب، تورم و در نهایت کاهش درد میشوند. به همین دلیل است که در بسیاری از موارد زانو درد ناشی از آرتروز یا کمر درد مرتبط با التهاب مفاصل و عضلات، این داروها تأثیر قابلتوجهی دارند.
برای درک بهتر، باید بدانیم التهاب چیست. التهاب واکنش طبیعی بدن به آسیب، فشار یا بیماری است و در بسیاری از موارد نقش محافظتی دارد. اما وقتی التهاب بیش از حد یا طولانیمدت شود، خود به عامل درد و ناتوانی تبدیل میشود. در شرایطی مانند آرتروز زانو، التهاب مزمن داخل مفصل باعث درد، خشکی و محدودیت حرکت میشود و بیمار را به سمت مصرف مداوم داروهای مسکن سوق میدهد. داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی دقیقاً در همین نقطه وارد عمل میشوند و با کاهش فرآیند التهابی، هم درد را کم میکنند و هم تا حدی عملکرد مفصل را بهبود میبخشند.
نکته مهم این است که همه داروهای مسکن ضدالتهاب نیستند. برای مثال، استامینوفن یکی از رایجترین داروهای مسکن است که بسیاری از افراد برای کمر درد یا زانو درد مصرف میکنند، اما اثر ضدالتهابی قابلتوجهی ندارد. در مقابل، داروهایی مانند ایبوپروفن، دیکلوفناک یا ناپروکسن علاوه بر تسکین درد، التهاب را هم کاهش میدهند. همین تفاوت باعث میشود انتخاب دارو در شرایط مختلف اهمیت زیادی داشته باشد و مصرف خودسرانه، همیشه بهترین راهحل نباشد.
در تجربه بالینی، بسیاری از بیماران مبتلا به زانو درد تصور میکنند هرچه درد شدیدتر باشد، باید دوز داروی مسکن را بالا ببرند، در حالی که اگر منبع درد التهاب باشد، نوع دارو از مقدار آن مهمتر است. بهعنوان نمونه، در یک بیمار با کمر درد التهابی، استفاده درست از داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی میتواند مؤثرتر از مصرف مکرر مسکنهای ساده باشد. اینجاست که نقش آگاهی بیمار و توضیح دقیق پزشک پررنگ میشود؛ موضوعی که همواره در آموزشهای بالینی مورد تأکید قرار میگیرد.
دکتر افشاریان، جراح و متخصص ارتوپدی، در توضیح ساده این گروه دارویی برای بیماران تأکید میکند که داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی «درمان ریشهای بیماری نیستند، اما اگر درست و بهجا استفاده شوند، میتوانند کیفیت زندگی بیمار را بهطور محسوسی بهتر کنند». این نگاه واقعبینانه کمک میکند انتظار غیرمنطقی از داروهای مسکن شکل نگیرد و بیمار بداند که کاهش زانو درد یا کمر درد تنها یک بخش از مسیر درمان است، نه همه آن.
از سوی دیگر، مصرف گسترده این داروها باعث شده بسیاری از افراد بدون آگاهی از عوارض احتمالی، آنها را بهصورت طولانیمدت مصرف کنند. در حالی که داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی اگرچه رایج و در دسترس هستند، اما بیخطر مطلق محسوب نمیشوند. شناخت مفهوم این داروها، تفاوت آنها با سایر داروهای مسکن و جایگاه واقعیشان در درمان زانو درد و کمر درد، اولین قدم برای مصرف صحیح و ایمن آنهاست. در بخشهای بعدی، بهطور مفصلتر به انواع این داروها، کاربردهای بالینی و نکات مهم مصرف آنها خواهیم پرداخت.
داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی چگونه عمل میکنند؟
برای اینکه بفهمیم داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی چرا در کاهش زانو درد و کمر درد مؤثر هستند، لازم است کمی با سازوکار درد و التهاب در بدن آشنا شویم. وقتی بافتی در بدن دچار آسیب، فشار بیش از حد یا فرسایش تدریجی میشود، سلولها موادی شیمیایی آزاد میکنند که پیام درد و التهاب را منتقل مینمایند. یکی از مهمترین این مواد، گروهی به نام «پروستاگلاندینها» هستند که نقش اصلی در ایجاد درد، تورم و حتی تب دارند. بدن از طریق آنزیمهایی مشخص، این مواد را تولید میکند و همین نقطه، هدف اصلی داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی است.
داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی با مهار آنزیمهایی به نام COX-1 و COX-2، باعث کاهش تولید پروستاگلاندینها میشوند. وقتی میزان این مواد کم شود، شدت التهاب پایین میآید و در نتیجه درد کاهش پیدا میکند. این مکانیسم توضیح میدهد که چرا این داروها فقط یک داروی مسکن ساده نیستند، بلکه اثر ضدالتهابی واقعی دارند. به همین دلیل است که در بسیاری از بیماران مبتلا به زانو درد ناشی از آرتروز یا کمر درد مرتبط با التهاب مفاصل ستون فقرات، این داروها نسبت به مسکنهای ساده اثرگذاری بیشتری نشان میدهند.
نکتهای که اغلب نادیده گرفته میشود این است که التهاب همیشه دشمن بدن نیست. التهاب حاد در واقع یک واکنش دفاعی است که به ترمیم بافت کمک میکند. اما مشکل زمانی ایجاد میشود که التهاب مزمن شود و ماهها یا سالها ادامه پیدا کند. در چنین شرایطی، درد مداوم بیمار را به سمت مصرف طولانیمدت داروهای مسکن سوق میدهد. داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی با کاهش التهاب مزمن، میتوانند چرخه درد را تا حدی بشکنند و اجازه دهند بیمار راحتتر حرکت کند و توانبخشی مؤثرتری داشته باشد، بهخصوص در موارد شایع زانو درد و کمر درد.
باید توجه داشت که همه داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی دقیقاً یکسان عمل نمیکنند. برخی از آنها بیشتر روی COX-1 اثر میگذارند و برخی انتخابیتر هستند و COX-2 را هدف قرار میدهند. این تفاوت از نظر بالینی اهمیت زیادی دارد، زیرا آنزیم COX-1 نقش محافظتی در معده و کلیهها دارد. وقتی این آنزیم بیش از حد مهار شود، احتمال بروز عوارض گوارشی افزایش مییابد. به همین دلیل است که بعضی بیماران پس از مصرف داروهای مسکن ضدالتهابی دچار سوزش معده یا ناراحتی گوارشی میشوند، حتی اگر هدف اصلی آنها درمان کمر درد یا زانو درد بوده باشد.
در عمل بالینی، انتخاب نوع دارو به شرایط بیمار بستگی دارد. برای مثال، بیماری که سابقه مشکلات معده دارد، ممکن است با یک نوع خاص از داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی دچار عارضه شود، در حالی که داروی دیگر را بهخوبی تحمل کند. همین موضوع نشان میدهد که این داروها اگرچه در دسته داروهای مسکن قرار میگیرند، اما مصرف آنها نباید سرسری یا صرفاً بر اساس تجربه اطرافیان باشد. بهویژه در بیماران مسن که همزمان با زانو درد یا کمر درد دچار بیماریهای زمینهای هستند، توجه به مکانیسم اثر دارو اهمیت دوچندان پیدا میکند.
نکته مهم دیگر این است که داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی فقط درد را خاموش نمیکنند، بلکه شدت التهاب را کاهش میدهند و به این ترتیب میتوانند دامنه حرکتی مفصل یا ستون فقرات را بهبود ببخشند. بسیاری از بیماران گزارش میکنند که پس از کاهش درد، توانایی انجام حرکات ساده روزمره مثل راه رفتن یا خم شدن بهتر میشود. این بهبود عملکردی، یکی از دلایل اصلی تجویز این داروها در کنار فیزیوتراپی و اصلاح سبک زندگی است. در واقع، داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی زمانی بیشترین فایده را دارند که بهعنوان بخشی از یک برنامه درمانی جامع برای زانو درد و کمر درد استفاده شوند، نه بهعنوان تنها راهحل.
در مجموع، شناخت نحوه عملکرد این داروها کمک میکند انتظارات واقعبینانهتری از داروهای مسکن داشته باشیم. این داروها التهاب و درد را کاهش میدهند، اما علت اصلی بیماری را از بین نمیبرند. در بخشهای بعدی مقاله، به انواع رایج داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی و موارد مصرف و احتیاط آنها خواهیم پرداخت تا تصویر کاملتری از جایگاه این داروها در درمان زانو درد و کمر درد ارائه شود.
چه زمانی و برای چه دردهایی از داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی استفاده میشود؟
در عمل روزمره پزشکی، یکی از شایعترین پرسشها این است که داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی دقیقاً در چه شرایطی بیشترین فایده را دارند و آیا میتوان آنها را برای هر نوع دردی مصرف کرد یا نه. پاسخ این سؤال ساده نیست، زیرا هر دردی الزاماً منشأ التهابی ندارد. با این حال، در بخش بزرگی از دردهای عضلانیاسکلتی، التهاب نقش محوری دارد و همین موضوع باعث شده این گروه دارویی جایگاه ویژهای در درمان پیدا کند. بهخصوص در دردهایی مانند زانو درد و کمر درد که شیوع بالایی در جامعه دارند، داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی یکی از پرمصرفترین داروهای مسکن محسوب میشوند.
در زانو درد، بهویژه در آرتروز زانو، التهاب مزمن لایه داخلی مفصل نقش مهمی در ایجاد درد و خشکی صبحگاهی دارد. بیمار معمولاً از درد هنگام شروع حرکت، بالا رفتن از پلهها یا نشستن طولانیمدت شکایت میکند. در این شرایط، استفاده منطقی از داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی میتواند شدت التهاب را کاهش دهد و به بیمار اجازه دهد حرکت راحتتری داشته باشد. بسیاری از بیماران گزارش میکنند که با کاهش درد، تمایل آنها به انجام تمرینات تقویتی بیشتر میشود و همین موضوع به بهبود طولانیمدت کمک میکند. بنابراین این داروها فقط یک داروی مسکن موقت نیستند، بلکه میتوانند مسیر توانبخشی را هموارتر کنند.
در مورد کمر درد نیز شرایط مشابهی وجود دارد. بخشی از کمردردها منشأ عضلانی یا التهابی دارند، بهخصوص در درگیری مفاصل فاست یا التهاب بافتهای اطراف ستون فقرات. در این موارد، داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی اغلب مؤثرتر از مسکنهای ساده هستند، زیرا هم درد را کم میکنند و هم التهاب زمینهای را هدف قرار میدهند. البته باید توجه داشت که همه انواع کمر درد پاسخ یکسانی به این داروها نمیدهند. برای مثال، در کمردردهای ناشی از مشکلات دیسک یا فشار عصبی شدید، نقش این داروها محدودتر است و معمولاً بهعنوان بخشی از درمان ترکیبی استفاده میشوند.
یکی از اشتباهات رایج این است که بیماران تصور میکنند هرچه درد شدیدتر باشد، باید مدت مصرف داروهای مسکن را طولانیتر کنند. در حالی که مصرف طولانیمدت داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی بدون بررسی علت اصلی درد میتواند خطرناک باشد. در تجربه بالینی، بارها دیده میشود که بیمار برای زانو درد یا کمر درد ماهها از یک دارو استفاده کرده، بدون آنکه ارزیابی دقیقتری انجام شده باشد. اینجاست که نقش پزشک در تعیین زمان، دوز و مدت مصرف اهمیت پیدا میکند و مانع از بروز عوارض ناخواسته میشود.
دکتر عبدالرضا افشاریان، جراح و متخصص ارتوپدی، در آموزش به بیماران خود همواره تأکید میکند که «داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی باید بهعنوان ابزار کمکی در کنار تشخیص درست و درمان هدفمند استفاده شوند، نه جایگزین بررسی علت اصلی درد». این نگاه باعث میشود بیمار بداند که کاهش موقت زانو درد یا کمر درد پایان مسیر درمان نیست و نباید با قطع درد، پیگیری پزشکی را کنار بگذارد.
در منابع معتبر ارتوپدی نیز بر همین نکته تأکید شده است. پروفسور John W. Frymoyer، استاد برجسته ارتوپدی و از چهرههای شناختهشده در حوزه دردهای ستون فقرات، در کتاب مرجع خود درباره کمردرد اشاره میکند که داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی اگرچه علت ساختاری درد را درمان نمیکنند، اما با کاهش التهاب و اسپاسم، میتوانند تحمل درد را افزایش دهند و زمینه بازتوانی را فراهم کنند (Frymoyer JW, The Adult Spine, 3rd Edition, p. 412). این دیدگاه علمی نشان میدهد که نقش این داروها بیشتر تسهیلکننده درمان است تا درمانکننده نهایی.
در نهایت باید گفت که جایگاه داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی در درمان دردهای شایع، بهویژه زانو درد و کمر درد، غیرقابل انکار است. با این حال، مصرف آگاهانه، محدود و هدفمند آنها اهمیت زیادی دارد. این داروها میتوانند درد را کاهش دهند و کیفیت زندگی را بهتر کنند، اما تنها زمانی بیشترین فایده را دارند که در چارچوب یک برنامه درمانی مشخص و همراه با اصلاح سبک زندگی، فیزیوتراپی و پیگیری پزشکی استفاده شوند. در بخش چهارم مقاله، به عوارض احتمالی، احتیاطات مصرف و نکات ایمنی این داروهای مسکن خواهیم پرداخت تا تصویر کاملتری از استفاده درست آنها ارائه شود.
عوارض، احتیاطات مصرف و جمعبندی نهایی
با وجود کاربرد گسترده داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی در درمان دردهای شایع، نباید فراموش کرد که این داروها، مانند هر داروی مسکن دیگری، میتوانند عوارضی به همراه داشته باشند. تصور «بیخطر بودن» این داروها به دلیل در دسترس بودن یا مصرف رایج، یکی از مهمترین دلایل بروز مشکلات ناشی از مصرف نادرست آنهاست. بسیاری از بیماران برای کنترل زانو درد یا کمر درد، این داروها را بهصورت خودسرانه و گاهی برای مدت طولانی مصرف میکنند، در حالی که مصرف مداوم بدون نظارت پزشکی میتواند پیامدهای جدی برای سلامت عمومی داشته باشد.
شایعترین عوارض داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی مربوط به دستگاه گوارش است. این داروها با کاهش تولید پروستاگلاندینهایی که نقش محافظتی برای مخاط معده دارند، میتوانند باعث سوزش معده، زخم گوارشی و حتی خونریزی شوند. بیمارانی که برای زانو درد یا کمر درد بهطور روزانه از این داروهای مسکن استفاده میکنند، بیش از دیگران در معرض این عوارض قرار دارند، بهخصوص اگر سن بالاتری داشته باشند یا سابقه مشکلات گوارشی در گذشته آنها وجود داشته باشد. به همین دلیل است که توصیه میشود این داروها با غذا مصرف شوند و در صورت نیاز به مصرف طولانیمدت، از داروهای محافظ معده استفاده شود.
علاوه بر دستگاه گوارش، کلیهها نیز میتوانند تحت تأثیر داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی قرار بگیرند. این داروها با تأثیر بر جریان خون کلیوی، در برخی افراد باعث کاهش عملکرد کلیه میشوند. بیمارانی که به دلیل کمر درد یا زانو درد، این داروها را بهطور مکرر مصرف میکنند و همزمان دچار بیماریهایی مانند فشار خون یا دیابت هستند، باید با احتیاط بیشتری از آنها استفاده کنند. در چنین شرایطی، حتی یک داروی مسکن رایج هم میتواند تعادل ظریف عملکرد کلیه را بر هم بزند و مشکلات جدیتری ایجاد کند.
از نظر قلبیعروقی نیز برخی از داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی میتوانند خطراتی به همراه داشته باشند. مطالعات نشان دادهاند که مصرف طولانیمدت بعضی از این داروها ممکن است با افزایش خطر حوادث قلبی مرتبط باشد. این موضوع بهویژه در بیماران مسن که به دلیل زانو درد مزمن یا کمر درد طولانیمدت نیاز به درمان دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند. بنابراین انتخاب نوع دارو، دوز مناسب و مدت مصرف باید کاملاً فردمحور و بر اساس شرایط بالینی هر بیمار انجام شود.
نکته مهم دیگر، تداخل دارویی است. بسیاری از بیماران بدون اطلاع پزشک، چند نوع داروی مسکن را همزمان مصرف میکنند یا این داروها را با داروهای دیگر مانند رقیقکنندههای خون ترکیب مینمایند. چنین ترکیبی میتواند خطر خونریزی یا سایر عوارض را افزایش دهد. در بیماران مبتلا به کمر درد یا زانو درد که همزمان داروهای قلبی یا فشار خون مصرف میکنند، این مسئله اهمیت دوچندان دارد و لزوم مشاوره پزشکی قبل از مصرف داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی را برجسته میکند.
در جمعبندی نهایی میتوان گفت که داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی نقش مهمی در کاهش درد و التهاب دارند و در درمان بسیاری از موارد زانو درد و کمر درد مؤثر هستند. با این حال، این داروها درمان قطعی علت بیماری نیستند و بیشتر بهعنوان ابزاری برای کنترل علائم و تسهیل روند درمان استفاده میشوند. مصرف آگاهانه، کوتاهمدت و هدفمند این داروهای مسکن، در کنار تشخیص صحیح، اصلاح سبک زندگی و درمانهای غیر دارویی، بهترین نتیجه را برای بیمار به همراه خواهد داشت. شناخت مزایا و محدودیتهای این داروها، کلید استفاده ایمن و مؤثر از آنهاست.
منابع
- Campbell’s Operative Orthopaedics, 14th Edition, Chapter on Pain Management, pp. 215–223
- Rockwood and Green’s Fractures in Adults, 9th Edition, Section on Musculoskeletal Pain, pp. 102–110
- Frymoyer JW. The Adult Spine: Principles and Practice, 3rd Edition, Lippincott Williams & Wilkins, p. 412
- American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS). Clinical Practice Guidelines on Pain Management, 2022
- Katz JN, Arant KR, Loeser RF. Diagnosis and Treatment of Hip and Knee Osteoarthritis. JAMA, 2021; 325(6): 568–578
- Hochberg MC et al. NSAIDs in Osteoarthritis. Annals of the Rheumatic Diseases, 2012; 71: 1905–1915
- Solomon DH et al. Cardiovascular Risk of NSAIDs. New England Journal of Medicine, 2016; 375: 2519–2529
- Bjordal JM et al. Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in Acute Pain. BMJ, 2004; 329: 1317–1320
- Moore RA et al. Gastrointestinal Safety of NSAIDs. The Lancet, 1999; 354: 1683–1688
- Laine L. Approaches to NSAID Use. Gastroenterology, 2001; 120: 594–606
- Manchikanti L et al. Management of Low Back Pain. Pain Physician, 2014; 17: E1–E75
- Deyo RA, Weinstein JN. Low Back Pain. New England Journal of Medicine, 2001; 344: 363–370
- Hochberg MC. Guidelines for Osteoarthritis Treatment. Osteoarthritis and Cartilage, 2019; 27: 1578–1589
- Bannuru RR et al. Pharmacologic Therapy for Knee Osteoarthritis. Annals of Internal Medicine, 2015; 162: 46–54
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). NSAIDs Prescribing Guidelines, 2023
