استخوان ران (فمور) به طور کلی از سه بخش اصلی تشکیل شده است. بخش بالایی یا پروگزیمال شامل سر استخوان ران، گردن، تروکانتر بزرگ و تروکانتر کوچک است. بخش میانی یا شفت، ساختاری لولهای دارد و در سطح پشتی آن یک برجستگی طولی مشخص به نام «لینا آسپرا» دیده میشود. در بخش پایینی یا دیستال نیز دو برجستگی نیم کرهای شکل قرار دارند که به آنها کندیل داخلی و خارجی گفته میشود. در ادامه این مقاله به بررسی کاملتر ساختار استخوان ران خواهیم پرداخت.
آناتومی استخوان ران
استخوان ران یا فمور، بلندترین و قویترین استخوان بدن شماست که از لگن تا زانو امتداد دارد و به دلیل آرایش مهندسی شده خود، میتواند تا ۳۰ برابر وزن یک فرد بالغ را تحمل کند و نقش محوری در حرکت و ایستادن دارد. اگر در همین ابتدا دنبال یک جراح زانو در مشهد هستید تا مشکلات زانو یا ران خود را بررسی کنید، دانستن این ساختار به شما کمک میکند علت درد یا آسیب را بهتر درک کنید. این استخوان، محور اصلی ران شماست و از سه بخش اصلی تشکیل شده است:
1. قسمت بالایی (نزدیک به لگن) - پروگزیمال
این بخش، ساختار اتصال استخوان ران به لگن را تشکیل میدهد که از قسمتهای زیر تشکیل میشود:
- سر استخوان ران: این قسمت، شبیه یک توپ یا کره است که در حفرهای به نام استابولوم در لگن قرار میگیرد و مفصل ران را تشکیل میدهد. این اتصال به شما اجازه میدهد تا پای خود را در جهات مختلف حرکت دهید.
- گردن استخوان ران: این قسمت، سر کروی را به تنه اصلی استخوان متصل میکند. معمولاً در زاویهای قرار دارد که امکان حرکت بهتر را فراهم سازد، اما همین زاویه آن را مستعد شکستگی میکند (به ویژه در افراد مسن).
- تروکانترهای (برجستگیهای) بزرگ و کوچک: اینها دو برآمدگی قوی در پایین گردن استخوان هستند. این برجستگیها در واقع لنگرگاههای اصلی برای اتصال عضلات قدرتمند اطراف ران و لگن (مانند عضلات سرینی) محسوب میشوند.
شاید این مقاله هم برات جالب باشد: گردن استخوان ران کجاست؟
2. قسمت میانی (تنه) - شفت
بخش تنه یا شفت، بخش اصلی و لولهای شکل استخوان است که شامل قسمتهای زیر است:
- شکل لولهای: تنه استخوان ران شبیه به یک لوله یا استوانه قوی است تا بتواند وزن بدن را تحمل کند و استحکام کافی داشته باشد.
- لینا آسپرا (خط خشن): یک خط یا برجستگی طولی برجسته در پشت تنه استخوان قرار دارد. این خط برای اتصال چندین عضله مهم ران بسیار حیاتی است.
3. قسمت پایینی (نزدیک به زانو) - دیستال
این بخش ساختار اتصال استخوان ران به زانو را تشکیل میدهد که قسمتهای آن شامل موارد زیر میشود:
- کندیلهای (برجستگیهای) داخلی و خارجی: اینها دو برجستگی نیم کرهای بزرگ در انتهای استخوان ران هستند که مانند دو سطح غلتان عمل میکنند. این کندیلها با استخوان درشتنی (تیبیا) و کشکک (پاتلا) مفصل زانو را تشکیل میدهند.
- اپیکندیلها: برآمدگیهای کوچکتر در طرفین کندیلها هستند که محل اتصال رباطها و تاندونهای زانو میباشند.
- شیار پاتلوفمورال: یک شیار یا فرورفتگی در جلوی کندیلها است که استخوان کشکک (Patella) درون آن بالا و پایین حرکت میکند.
شایعترین آسیبها و مشکلات استخوان ران (فمور)
استخوان ران، با اینکه قویترین استخوان بدن است ولی در معرض آسیبهای جدی قرار دارد که مهمترین آنها در ناحیه گردن و تنه رخ میدهد و گاهی اوقات مشکلات ساختاری مثل تغییر زاویه، عملکرد مفصل را مختل میکند.
شکستگیهای قسمت بالایی (پروگزیمال) فمور - شکستگی لگن
این نوع شکستگی شایعترین آسیب جدی استخوان ران است و اغلب در گردن فمور (نزدیکترین قسمت به لگن) رخ میدهد. افزایش سن و به خصوص بیماری پوکی استخوان که استخوانها را ضعیف میکند. این نوع شکستگی در زنان مسن شایعتر است. انواع شکستگی گردن فمور و اهمیت خونرسانی عبارتاند از:
- داخل کپسول مفصل (Intracapsular): این شکستگی در داخل پوشش مفصل ران رخ میدهد و اغلب به رگهای خونی تغذیه کننده سر فمور آسیب میزند که نتیجه آن قطع خونرسانی و بروز نکروز آواسکولار (سیاه شدن سر استخوان) است.
- خارج کپسول مفصل (Extracapsular): شکستگی در خارج پوشش مفصل اتفاق میافتد که در این حالت خونرسانی به سر فمور معمولاً حفظ میشود و خطر نکروز آواسکولار کاهش مییابد. به همین علت پیش آگهی درمان بهتری دارد.
شاید این مقاله هم برات جالب باشد: شکستگی گردن استخوان ران چرا مهم است؟
شکستگیهای شدید تنه (شفت) استخوان ران
این نوع شکستگی بر خلاف شکستگی لگن معمولاً به دلیل ضربه و فشار بسیار شدید (مانند حوادث رانندگی یا سقوط) در افراد جوان یا ورزشکاران اتفاق میافتد. شکستگیهای تنه اغلب به صورت مارپیچی هستند و متأسفانه منجر به کوتاهی پا و به دنبال آن کوتاهی قد میشوند. در این آسیبها علاوه بر استخوان، بافتهای نرم (عضلات و رگهای اطراف) نیز دچار آسیب جدی میشوند.
سیاه شدن سر استخوان ران (نکروز آواسکولار)
نکروز آواسکولار وضعیتی دردناک است که در آن، خونرسانی به سر استخوان ران قطع میشود. از آنجایی که سلولهای استخوانی نیاز حیاتی به تغذیه توسط خون دارند، این قطعی خونرسانی منجر به مرگ سلولها و تخریب سر استخوان میشود. این مشکل به مرور زمان مفصل ران را از بین برده و منجر به آرتریت شدید و مزمن میشود. این عارضه میتواند در اثر مصرف بعضی از داروها، بیماریها یا آسیبهای قبلی ایجاد شود و اغلب هر دو مفصل لگن را درگیر میکند.
مشکلات ناشی از زاویه بندی نامناسب استخوان
اگر زاویه طبیعی بین گردن و تنه استخوان ران (که حدود 125 درجه است) کم یا زیاد شود بر مکانیک کل پا تأثیر میگذارد:
- زاویه زیاد (بیش از 125 درجه) – کُکسا والگا (Coxa Valga): در این حالت عضلات دورکننده ران باید نیروی بیشتری صرف کنند، در نتیجه زودتر خسته میشوند و در طولانی مدت ممکن است منجر به ایجاد زانوی پرانتزی (Genu Varum) شود.
- زاویه کم (کمتر از 125 درجه) – کُکسا وارا (Coxa Vara): در این وضعیت احتمال شکستگی گردن فمور به علت نیروهای برشی بیشتر افزایش مییابد، ولی مزیت مکانیکی بهتری برای عضلات فراهم شده و در درازمدت میتواند به زانوی ضربدری (Genu Valgum) منجر شود.
سخن آخر
آسیبها و مشکلات استخوان ران، از شکستگیهای جدی لگن تا تغییرات زاویهای که بر راه رفتن و عملکرد زانو تأثیر میگذارند، نیازمند تشخیص دقیق و درمان تخصصی هستند. مراجعه به یک متخصص ارتوپدی با تجربه، مانند دکتر عبدالرضا افشاریان، در انتخاب بهترین روش درمانی (از جمله جراحیهای تعویض مفصل و ترمیم شکستگی) حیاتی است و میتواند نقش کلیدی در بازگرداندن کیفیت زندگی و عملکرد حرکتی فرد داشته باشد.
