🦴 ساختار استخوان و نقش آن در پوکی استخوان
۱. استخوان، ستون زندگی
تصور کنید اگر استخوانی در بدن انسان وجود نداشت، بدن انسان بدون استخوان، هیچ شکلی نداشت. استخوانها مثل ستونهای اصلی یک ساختمان هستند که همه چیز روی آنها بنا شده است.
اما استخوان فقط یک بخش سخت و سفید نیست؛ بلکه بافتی زنده است که در تمام طول عمر، خودش را بازسازی میکند. در واقع، استخوان مانند یک “کارگاه دائمی” است که کارگرانش شبانهروز در حال تعمیر و نوسازیاند. چقدر این کارگاه را می شناسیم؟
وقتی این کارگاه درست کار نکند — یعنی سرعت تخریب استخوان بیشتر از ساخت آن شود — استخوانها کمکم ضعیف و شکننده میشوند. به این حالت میگویند پوکی استخوان.
۲. استخوان از چه ساخته شده است؟
استخوان ترکیبی از چند بخش مختلف است:
۲.۱ بخش بیرونی (استخوان فشرده)
این لایهی سفت و محکم بیرونی، همان است که وقتی استخوان را لمس میکنیم حس میشود.
کار آن این است که وزن بدن را تحمل کند و از اعضای داخلی (مثل مغز و قلب) محافظت کند.
در زبان علمی به این قسمت میگویند استخوان کورتیکال.
۲.۲ بخش درونی (استخوان اسفنجی)
درون استخوان، شبکهای از ستونها و فضاهای کوچک وجود دارد که شبیه اسفنج است.
به این بخش میگویند استخوان ترابکولار.
این بخش باعث سبک شدن وزن استخوان میشود و مثل کمکفنر، فشارها را جذب میکند.
درون این فضاها مغز استخوان وجود دارد که سلولهای خونی در آن ساخته میشوند.
۲.۳ ترکیب هوشمندانه
استخوان فشرده محکم است ولی سنگین؛ استخوان اسفنجی سبک است ولی نرمتر. ترکیب این دو، ساختاری ایجاد میکند که هم محکم است، هم سبک — دقیقاً همان چیزی که بدن انسان برای حرکت به آن نیاز دارد.
۳. سلولهای زندهی استخوان
در استخوان سلولهایی وجود دارند که مثل کارگران متخصص عمل میکنند.
چهار گروه اصلی از این سلولها وجود دارد:
۳.۱ استخوانسازها (استئوبلاستها)
اینها سلولهایی هستند که قسمتهای جدید استخوان را میسازند.
مواد پروتئینی و معدنی تولید میکنند تا استخوان محکم شود.
۳.۲ استخوانخورها (استئوکلاستها)
برعکس گروه قبل، این سلولها استخوانهای قدیمی یا آسیبدیده را تجزیه میکنند تا جا برای استخوان تازه باز شود.
در حالت طبیعی، فعالیت این دو گروه با هم در تعادل است.
۳.۳ نگهبانها (استئوسیتها)
وقتی یک استخوانساز درون استخوان دفن شود، تبدیل به استئوسیت میشود.
این سلولها داخل حفرههای کوچکی قرار دارند و با هم شبکهای ارتباطی میسازند.
استئوسیتها حسگر فشار هستند: اگر استخوان زیاد زیر فشار باشد، پیام میفرستند که باید قویتر شود.
۳.۴ سلولهای پیشساز
اینها سلولهای نابالغی هستند که در مواقع نیاز تبدیل به استخوانساز میشوند — مثلاً بعد از شکستگی.
۴. مواد تشکیلدهندهی استخوان
استخوان از دو بخش اصلی تشکیل شده است:
۴.۱ بخش آلی (پروتئینی)
حدود یکسوم وزن استخوان را بخش آلی میسازد.
مهمترین جزء آن کلاژن نوع یک است — همان پروتئینی که در پوست و تاندون هم وجود دارد.
این بخش باعث انعطاف استخوان میشود تا در برابر ضربه نشکند.
۴.۲ بخش معدنی
دوسوم بقیهی استخوان از مواد معدنی مثل کلسیم و فسفر ساخته شده است.
این مواد استخوان را سفت و مقاوم میکنند.
ترکیب این دو بخش مثل بتن مسلح است: بتن سختی میدهد، میلگرد (کلاژن) انعطاف.
۵. استخوان چگونه خودش را بازسازی میکند؟
استخوان در تمام عمر در حال ساخت و تخریب است. این چرخه سه مرحله دارد:
تخریب: سلولهای استخوانخور، بخشهای قدیمی را از بین میبرند.
ساخت جدید: استخوانسازها جای خالی را پر میکنند.
سخت شدن: کلسیم و فسفر روی استخوان جدید مینشیند و آن را محکم میکند.
این روند «بازسازی استخوان» یا Remodeling نام دارد و در هر لحظه در میلیونها نقطهی بدن در حال انجام است.
اگر تخریب و ساخت در تعادل باشند، استخوان سالم میماند.
اما اگر تخریب بیشتر شود، استخوان ضعیف و شکننده خواهد شد — یعنی همان پوکی استخوان.
۶. چه عواملی باعث پوکی استخوان میشوند؟
پوکی استخوان معمولاً آرام و بیصدا پیشرفت میکند.
در ابتدا هیچ دردی ندارد، اما وقتی استخوان خیلی ضعیف شد، شکستگی ممکن است با کوچکترین ضربه اتفاق بیفتد.
مهمترین دلایل پوکی استخوان:
افزایش سن: با بالا رفتن سن، ساخت استخوان کم و تخریب آن زیاد میشود.
کاهش هورمونها: بهخصوص استروژن در خانمها پس از یائسگی.
بیتحرکی: استخوانهایی که زیر فشار نیستند، ضعیف میشوند.
کمبود کلسیم و ویتامین D
مصرف سیگار و الکل
داروهای کورتونی مثل پردنیزولون در مصرف طولانیمدت
بیماریهای مزمن مانند نارسایی کلیه یا مشکلات تیروئید
۷. چرا زنان بیشتر در معرض پوکی استخواناند؟
هورمون استروژن در زنان، نقش محافظتی قوی در استخوان دارد.
وقتی بعد از یائسگی سطح این هورمون افت میکند، استخوانها سریعتر تحلیل میروند.
به همین دلیل است که زنان بالای ۵۰ سال، بیشتر در خطر شکستگیهای لگن و مهره هستند.
به گفتهی دکتر افشاریان، جراح و متخصص ارتوپدی در مشهد، بسیاری از بیماران خانمی که برای اولین بار با شکستگی مراجعه میکنند، پیشتر هیچ علامتی از پوکی استخوان نداشتهاند — یعنی بیماری سالها خاموش بوده است.
۸. استخوان در مردان هم پوک میشود؟
بله، گرچه کمتر از زنان.
در مردان، کاهش هورمون تستوسترون، بیتحرکی، مصرف الکل، سیگار و برخی داروها (مثل ضدصرعها) میتواند باعث پوکی استخوان شود.
به گفتهی دکتر افشاریان، جراح ارتوپد در مشهد، پوکی استخوان در مردان معمولاً دیرتر تشخیص داده میشود چون کمتر به غربالگری توجه میکنند.
۹. علائم پوکی استخوان
در مراحل اولیه، هیچ علامتی ندارد. اما در مراحل پیشرفته، ممکن است:
قد فرد کوتاهتر شود (به علت شکستگیهای ریز مهرهای)
کمر خمیده شود
درد پشت مزمن ایجاد شود
شکستگی با ضربههای خفیف (مثل افتادن ساده یا حتی سرفه شدید)
۱۰. تشخیص پوکی استخوان
تشخیص قطعی با آزمایشی به نام DXA Scan انجام میشود.
این دستگاه تراکم استخوان را میسنجد و عددی به نام T-score میدهد:
بالاتر از -1 → طبیعی
بین -1 و -2.5 → کاهش تراکم (استئوپنی)
کمتر از -2.5 → پوکی استخوان
پزشک ممکن است برای بررسی علت، آزمایشهای خونی (کلسیم، ویتامین D، هورمونها) نیز درخواست کند.
۱۱. درمان پوکی استخوان
درمان شامل چند بخش است:
۱۱.۱ داروها
داروهای درمان پوکی استخوان به دو گروه تقسیم میشوند:
داروهای ضدتخریب (مثل آلندرونیت، ریزدرونیت، دنوزوماب)
→ جلوی فعالیت استخوانخورها را میگیرند.
داروهای سازنده استخوان (مثل سینوپار یا تریپاراتاید)
→ فعالیت استخوانسازها را زیاد میکنند.
گاهی ابتدا داروی سازنده داده میشود و بعد از چند ماه برای تثبیت، داروی ضدتخریب ادامه مییابد.
۱۱.۲ تغذیه و مکملها
بدن برای ساخت استخوان به کلسیم و ویتامین D نیاز دارد.
منابع خوب کلسیم: لبنیات، بادام، کنجد، ماهی، سبزیجات سبز.
منابع ویتامین D: نور آفتاب، تخممرغ، مکملها.
۱۱.۳ ورزش منظم
ورزشهای تحمل وزن (مثل پیادهروی، دو سبک، یوگا) باعث تحریک استخوانسازی میشوند.
افراد باید حداقل ۳۰ دقیقه در روز فعالیت داشته باشند.
۱۱.۴ ترک سیگار و الکل
سیگار و الکل ساخت استخوان را کند میکنند و جذب کلسیم را کاهش میدهند.
۱۲. پیشگیری از پوکی استخوان
پیشگیری بهتر از درمان است.
چند توصیه ساده ولی مؤثر:
از دوران جوانی مصرف کلسیم و ویتامین D را جدی بگیرید.
تحرک را فراموش نکنید.
در خانمهای یائسه، چکاپ منظم تراکم استخوان انجام شود.
داروهای کورتونی فقط با تجویز پزشک مصرف شوند.
تغذیه سالم و خواب کافی داشته باشید.
به گفتهی دکتر افشاریان، جراح و متخصص ارتوپدی در مشهد، حتی در سنین بالا هم با تغییر سبک زندگی و درمان مناسب، میتوان پیشرفت پوکی استخوان را متوقف کرد.
۱۳. شکستگیهای ناشی از پوکی استخوان
شایعترین شکستگیها در این بیماری عبارتند از:
مهرههای ستون فقرات (باعث خمیدگی پشت میشود)
گردن استخوان ران (هیپ)
مچ دست
درمان این شکستگیها بسته به شدت و محل، ممکن است غیرجراحی یا جراحی باشد.
در موارد شدید، پزشک ممکن است جراحی تعویض مفصل (زانو یا لگن) انجام دهد.
دکتر افشاریان توضیح میدهند که در چنین بیماران، کنترل همزمان پوکی استخوان برای جلوگیری از شکستگی مجدد بسیار مهم است.
۱۴. نقش تغذیه در سلامت استخوان
غذاهایی که به استخوان کمک میکنند:
لبنیات کمچرب (ماست، شیر، پنیر)
سبزیجات برگ سبز (کلم، اسفناج)
ماهیهای استخواندار (ساردین، سالمون)
بادام، کنجد و تخمهها
نور آفتاب روزانه
غذاهایی که باید محدود شوند:
نوشابهها (بهخصوص نوع تیره)
نمک زیاد
قهوه و چای پررنگ در حد زیاد
غذاهای فرآوریشده
۱۵. فعالیت بدنی و استخوان
ورزشهای زیر برای استخوان مفیدند:
پیادهروی
بالا رفتن از پله
تمرینات قدرتی سبک با کش یا دمبل
حرکات تعادلی برای جلوگیری از افتادن
ورزشهایی مثل شنا، هرچند مفیدند، ولی چون فشار وزن را منتقل نمیکنند، تأثیر کمتری بر استخوان دارند.
۱۶. نکاتی برای سالمندان
در سنین بالا باید مراقب زمینخوردن باشید.
نکات کلیدی:
از کفشهای ضدلغزش استفاده کنید.
نور خانه را کافی نگه دارید.
داروهایی که سرگیجه میدهند با نظر پزشک تنظیم کنید.
از عصا یا واکر در صورت لزوم استفاده کنید.
۱۷. سخن پایانی
پوکی استخوان بیماری خاموشی است که سالها بدون علامت پیشرفت میکند، اما پیامدهایش — شکستگی، درد، خمیدگی و کاهش استقلال — میتواند زندگی فرد را کاملاً تغییر دهد.
خبر خوب این است که با آگاهی، تغذیه، ورزش و مراجعه بهموقع به پزشک، میتوان جلوی آن را گرفت.
به گفتهی دکتر افشاریان، جراح و متخصص ارتوپدی در مشهد، درمان پوکی استخوان اگر زود شروع شود، نتایج بسیار خوبی دارد و بیماران اغلب زندگی طبیعی خود را بازمییابند.
