اهمیت تغذیه در دوران بعد از جراحی تعویض مفصل

دوران پس از جراحی تعویض مفصل، چه زانو و چه لگن، یکی از حساس‌ترین دوره‌های درمانی در زندگی بسیاری از بیماران است. در این دوره، بیمار معمولاً با درد، محدودیت حرکتی، کمبود انرژی، خواب نامنظم و تغییرات خلقی روبه‌رو می‌شود و همه این‌ها باعث می‌شود بدن او وارد یک وضعیت «استرس فیزیولوژیک» شود. در چنین شرایطی، تغذیه نقشی اساسی و تعیین‌کننده پیدا می‌کند؛ زیرا بدن برای ترمیم بافت‌ها، مقابله با التهاب، حفظ قدرت عضلات و جلوگیری از عفونت، نیازمند مواد مغذی کافی و باکیفیت است. بسیاری از بیماران تصور می‌کنند بعد از جراحی فقط باید داروهایشان را به‌موقع مصرف کنند و فیزیوتراپی را جدی بگیرند، اما واقعیت این است که اگر رژیم غذایی در این دوران ضعیف، ناکافی یا نادرست باشد، تمام زحمات جراحی و توان‌بخشی با کندی در ترمیم، احساس ضعف، افزایش خطر عفونت یا خستگی مداوم همراه می‌شود و روند بهبودی طولانی‌تر و سخت‌تر خواهد شد. به همین دلیل پزشکان و متخصصان ارتوپدی همیشه تأکید می‌کنند که پس از جراحی، به همان اندازه که مراقبت از زخم و انجام تمرین‌های فیزیوتراپی مهم است، نوع غذاهایی که بیمار مصرف می‌کند نیز اهمیت حیاتی دارد.

در دوران نقاهت، عضلات به دلیل کاهش تحرک سریع‌تر تحلیل می‌روند، سیستم ایمنی کمی ضعیف‌تر از حالت طبیعی است و بدن برای ساختن بافت‌های جدید نیاز به پروتئین، ویتامین، آب، املاح و انرژی دارد. این نکته مخصوصاً در سنین بالاتر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا بسیاری از بیماران بالای ۶۰ سال از قبل درجاتی از کمبود پروتئین یا کاهش توده عضلانی دارند و همین موضوع می‌تواند حتی یک جراحی موفق را با دوره نقاهت دشوار همراه کند. بنابراین تغذیه خوب نوعی «دوست و کمک‌کننده پنهان» در کنار بیمار است؛ چیزی که شاید در ظاهر دیده نشود، اما نقش اساسی در نتیجه نهایی عمل ایفا می‌کند. در این مقاله به صورت کاملاً ساده و قابل فهم، به مهم‌ترین غذاها و گروه‌های غذایی مناسب پس از جراحی تعویض مفصل می‌پردازیم تا بیمار و خانواده‌اش بدانند چه چیزهایی باید بیشتر مصرف شود، چه چیزهایی محدود شود و چگونه می‌توان با تغییرات کوچک در تغذیه روزانه، به بهبودی سریع‌تر کمک کرد.

اهمیت تغذیه در ترمیم مفصل بعد از جراحی

درک اهمیت تغذیه پس از جراحی، پایه و اساس انتخاب غذاهای مناسب است. وقتی بدن جراحی سنگینی مثل تعویض مفصل را تحمل می‌کند، بافت‌های زیادی دچار برش، دستکاری و التهاب می‌شوند و برای ترمیم این بافت‌ها، نیاز به مقدار زیادی انرژی و مواد مغذی وجود دارد. اگر بیمار در این دوران پروتئین کافی دریافت نکند، بدن به جای اینکه از غذا برای ساخت بافت استفاده کند، شروع به مصرف عضلات خود بیمار می‌کند و همین باعث ضعف بیشتر، خستگی و تأخیر در توان‌بخشی می‌شود. همچنین کمبود ویتامین C، ویتامین A، روی و آهن می‌تواند روند ترمیم زخم را طولانی کند، پوست را شکننده‌تر کند و احتمال عفونت را بالا ببرد. کاهش مصرف مایعات و فیبر نیز باعث یبوست می‌شود که یکی از شایع‌ترین مشکلات بیماران پس از عمل است و خود این مسئله می‌تواند درد، بی‌قراری و حتی مشکلات بیشتر برای زخم ایجاد کند.

یکی از موضوعات مهم دیگر، کنترل قند خون است. بسیاری از بیماران تعویض مفصل، یا دیابت دارند یا نزدیک به مرز دیابت هستند. بالا رفتن قند خون بعد از عمل یک عامل خطر برای عفونت زخم است. رژیم غذایی مناسب که شامل کربوهیدرات‌های پیچیده، مصرف کافی سبزیجات و پروتئین باکیفیت باشد، کمک می‌کند قند خون بیمار در محدوده مناسب‌تری بماند. همچنین داشتن یک رژیم غذایی سالم باعث می‌شود وزن بیمار بهتر کنترل شود، و فشار کمتری روی مفصل جدید وارد گردد. این موضوع به‌خصوص بعد از تعویض زانو اهمیت دارد، زیرا وزن زیاد می‌تواند درد و ورم را افزایش دهد و پیشرفت توان‌بخشی را کندتر کند.

۱) پروتئین؛ ستون اصلی ترمیم پس از جراحی

مهم‌ترین ماده غذایی پس از جراحی، پروتئین است؛ زیرا بدن برای ساختن بافت‌های جدید، ترمیم زخم، ایجاد سلول‌های ایمنی و حفظ قدرت عضلات، به آن نیاز اساسی دارد. پس از جراحی، نیاز بدن به پروتئین بیشتر از دوران معمول است و بسیاری از متخصصان تغذیه توصیه می‌کنند بیمار در دوران نقاهت روزانه حدود ۱ تا ۱.۵ گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن بدن دریافت کند. برای مثال، فردی با وزن ۷۰ کیلوگرم بین ۷۰ تا ۹۰ گرم پروتئین نیاز دارد. اگر این مقدار تأمین نشود، بدن شروع به تجزیه عضلات می‌کند و بیمار احساس ضعف، لرزش پاها و خستگی شدید خواهد کرد.

پروتئین‌های حیوانی مانند مرغ، ماهی، تخم‌مرغ و لبنیات کم‌چرب برای دوران پس از جراحی بسیار مناسب‌اند، زیرا هم پروتئین باکیفیت دارند و هم هضم آن‌ها نسبتاً آسان‌تر است. ماهی، به‌خصوص ماهی‌های چرب مثل سالمون یا قزل‌آلا، علاوه بر پروتئین، اسیدهای چرب امگا–۳ دارند که به کاهش التهاب کمک می‌کند. مرغ بدون پوست در انواع سوپ‌ها، خوراک‌ها یا کباب تابه‌ای کم‌روغن قابل استفاده است و بسیاری از بیماران آن را راحت‌تر از گوشت قرمز هضم می‌کنند. تخم‌مرغ نیز یک غذای کامل است و می‌تواند در وعده صبحانه یا شام استفاده شود.

برای بیمارانی که کمتر گوشت مصرف می‌کنند یا گیاه‌خوار هستند، حبوبات مثل عدس، نخود، لپه و لوبیا گزینه‌های بسیار خوبی هستند؛ هرچند باید توجه داشت که در روزهای اول پس از جراحی ممکن است ایجاد نفخ کنند و به همین دلیل باید به‌تدریج و با حجم کم مصرف شوند. مخلوط کردن حبوبات با برنج یا ترکیب عدس با سبزیجات پخته، آن‌ها را قابل‌هضم‌تر می‌کند. سویا و توفو نیز از منابع خوب پروتئین گیاهی هستند و می‌توان آن‌ها را در خوراک‌های سبک یا سوپ‌های غلیظ استفاده کرد.

۲) میوه‌ها و سبزیجات؛ نیروگاه ویتامین و آنتی‌اکسیدان

میوه‌ها و سبزیجات رنگی نقش حیاتی در ترمیم زخم، تقویت سیستم ایمنی و کاهش التهاب دارند. ویتامین C در ساختن کلاژن، یعنی ماده اصلی ترمیم زخم، نقش مستقیم دارد و کمبود آن باعث می‌شود زخم دیرتر بسته شود. میوه‌هایی مثل پرتقال، لیموترش، نارنگی، گریپ‌فروت، کیوی و توت‌فرنگی از غنی‌ترین منابع این ویتامین هستند. سبزیجاتی مانند فلفل دلمه‌ای قرمز، بروکلی، کلم‌برگ و اسفناج نیز مقدار زیادی ویتامین C دارند. ویتامین A نیز در ترمیم پوست، سلامت چشم و تقویت ایمنی اهمیت دارد؛ هویج، کدو، سیب‌زمینی شیرین و سبزیجات برگ سبز از مهم‌ترین منابع آن هستند.

میوه‌ها و سبزیجات همچنین منبع غنی فیبر هستند که برای جلوگیری از یبوست اهمیت زیادی دارد. بسیاری از بیماران پس از جراحی به دلیل داروهای ضد درد دچار یبوست می‌شوند و مصرف کافی فیبر می‌تواند این مشکل را تا حد زیادی کاهش دهد. بهتر است بیمار در هر وعده غذایی حداقل نصف بشقاب خود را به سبزیجات پخته یا خام اختصاص دهد. سالاد ساده با لیمو و مقدار کم نمک، سبزیجات بخارپز، سوپ سبزیجات یا خوراک کدو و هویج نمونه‌هایی از غذاهای مفید و قابل‌هضم در این دوران هستند.

برای داشتن ترکیب کامل‌تر از ویتامین‌ها، باید از میوه‌ها و سبزیجات با رنگ‌های مختلف استفاده کرد. رنگ‌ها نشان‌دهنده مواد مغذی متفاوت هستند؛ مثلاً رنگ قرمز نشانه وجود لیکوپن و آنتوسیانین‌هاست، رنگ نارنجی نشانه بتاکاروتن و رنگ سبز نشانه وجود روی، منیزیم و ویتامین K است. هرچه تنوع بیشتر باشد، ترمیم بهتر انجام خواهد شد.

۳) غلات کامل و فیبر؛ انرژی پایدار و دستگاه گوارش سالم

پس از جراحی، بدن همچنان به کربوهیدرات نیاز دارد؛ اما نه از نوع قندهای ساده یا شیرینی‌جات، بلکه از نوع غلات کامل که قند خون را آرام و با شیب ملایم بالا می‌برند. نان سبوس‌دار، برنج قهوه‌ای، جو دو سر و گندم کامل بهترین گزینه‌ها هستند. برخلاف قندهای ساده که باعث نوسان شدید قند خون می‌شوند، غلات کامل انرژی را به آرامی آزاد می‌کنند و برای بیمارانی که دیابت دارند یا نزدیک به مرز دیابت هستند، بسیار مناسب‌ترند.

فیبر موجود در غلات کامل همراه با میوه‌ها و سبزیجات، از یبوست جلوگیری می‌کند؛ مشکلی که تقریباً نیمی از بیماران پس از جراحی تجربه می‌کنند. یکی از روش‌های موثر برای افزایش فیبر، مصرف سوپ جو، آش جو یا ترکیب برنج سفید با مقداری جو پرک است. این ترکیب هم هضم آسان‌تری دارد و هم باعث می‌شود بیمار احساس پری بیش از حد نکند و درعین‌حال انرژی لازم را دریافت کند.

به گفته دکتر افشاریان یکی از برترین جراح ارتوپدی ایران: «بیمار بعد از جراحی تعویض مفصل اگر به دستگاه گوارش خود بی‌توجه باشد، انگار به ترمیم مفصل خود بی‌احترامی کرده است؛ چون سلامت مفصل جدید از روده سالم و تغذیه درست شروع می‌شود.» این نقل‌قول برای تأکید بر ارتباط مستقیم تغذیه، دستگاه گوارش و ترمیم مفصل آورده شده و نشان می‌دهد که غذا به‌طور غیرمستقیم بر نتیجه نهایی جراحی اثر می‌گذارد.

۴) مایعات و آب؛ ساده اما حیاتی

آب، شاید ساده‌ترین و ارزان‌ترین عنصر تغذیه باشد، اما نقش آن در دوران پس از جراحی بسیار مهم است. بسیاری از بیماران پس از عمل به دلیل درد، بی‌حوصلگی یا محدودیت حرکتی، کمتر آب می‌نوشند؛ درحالی‌که کم‌آبی بدن می‌تواند موجب ضعف، سرگیجه، یبوست، خشکی پوست، تأخیر در ترمیم زخم و حتی افزایش خطر عفونت شود. برای اینکه خون به‌خوبی مواد مغذی را به محل زخم برساند، روده‌ها به‌درستی کار کنند و کلیه‌ها داروهای اضافی را دفع کنند، بدن نیاز به هیدراتاسیون مناسب دارد.

به‌طور معمول، نوشیدن ۶ تا ۸ لیوان آب در روز توصیه می‌شود، اما این مقدار بسته به وزن، تعریق، داروها و شرایط بیمار ممکن است تغییر کند. سوپ‌های رقیق، آب سبزیجات خانگی، آب‌میوه‌های رقیق‌شده، دوغ کم‌نمک و چای کم‌رنگ نیز می‌توانند بخشی از مایعات روزانه را تأمین کنند. نوشیدنی‌های بسیار شیرین، نوشابه‌های گازدار و نوشیدنی‌های انرژی‌زا در این دوران توصیه نمی‌شوند، زیرا قند خون را به‌طور ناگهانی بالا می‌برند و می‌توانند موجب التهاب بیشتر شوند.

۵) چربی‌های سالم؛ کمک‌کننده‌های ضدالتهاب

بدن پس از جراحی به چربی نیاز دارد، اما نه هر چربی. چربی‌های سالم مانند اسیدهای چرب امگا–۳ نقش ضدالتهابی دارند و می‌توانند درد و ورم پس از عمل را کاهش دهند. منابع خوب این چربی‌ها عبارتند از: ماهی‌های چرب مثل سالمون و قزل‌آلا، گردو، دانه چیا، تخم کتان و روغن زیتون. مصرف روغن زیتون در سالاد یا برای پخت‌وپز سبک، یکی از بهترین روش‌ها برای تأمین چربی سالم است.

در مقابل، چربی‌های اشباع و ترانس مانند روغن‌های سرخ‌کردنی، فست‌فودها، چیپس‌ها و میان‌وعده‌های صنعتی می‌توانند التهاب را افزایش دهند و روند ترمیم را کندتر کنند. محدود کردن این غذاها به بیمار کمک می‌کند تورم کمتر، انرژی پایدارتر و احساس بهتری داشته باشد.

۶) غذاهای نرم و راحت‌الهضم؛ مخصوص روزهای اول

در روزهای ابتدایی پس از جراحی، دستگاه گوارش هنوز تحت تأثیر داروهای بیهوشی، مسکن‌ها و کاهش تحرک است. بسیاری از بیماران اشتهای کمی دارند یا با خوردن غذاهای سنگین احساس تهوع یا نفخ می‌کنند. در این دوره، بهتر است غذاهای نرم و ساده مصرف شود؛ غذاهایی که هم مواد مغذی کافی داشته باشند و هم هضم آن‌ها آسان باشد. سوپ سبزیجات با مرغ ریز‌شده، سوپ جو، آش ساده بدون حبوبات زیاد، پوره سیب‌زمینی، تخم‌مرغ آب‌پز نرم، املت سبک با روغن کم و ماست کم‌چرب از بهترین گزینه‌ها هستند. مصرف چند وعده کوچک در طول روز به جای دو یا سه وعده بزرگ، معمولاً بهتر تحمل می‌شود و باعث می‌شود بیمار بدون احساس سنگینی، کالری لازم را دریافت کند.

همچنین در این دوره باید به تعادل بین فیبر و هضم آسان توجه کرد. اگرچه فیبر برای جلوگیری از یبوست اهمیت دارد، اما مصرف بیش از حد حبوبات یا سبزیجات خام ممکن است باعث نفخ شود. پس بهتر است فیبر به تدریج و از طریق سبزیجات پخته، میوه‌های نرم و غلات کامل سبک وارد رژیم شود. به مرور و با بهبود وضعیت گوارشی، می‌توان سایر غذاها را نیز اضافه کرد.

۷) غذاهای غنی از آهن و روی؛ تقویت‌کننده سیستم ایمنی و ترمیم زخم

پس از جراحی، بخشی از بیماران با درجاتی از کم‌خونی روبه‌رو می‌شوند؛ چه به‌خاطر خون‌ریزی حین عمل و چه کاهش اشتها در روزهای قبل و بعد از جراحی. غذاهایی که آهن بالایی دارند – مانند گوشت قرمز بدون چربی، عدس، اسفناج، زرده تخم‌مرغ و برخی مغزها – می‌توانند کمک کنند بدن سریع‌تر به وضعیت طبیعی برگردد. آهن برای ساختن گلبول‌های قرمز ضروری است و این گلبول‌ها هستند که اکسیژن را به محل زخم و عضلات می‌رسانند.

روی نیز از مواد بسیار مهم برای ترمیم زخم است. کمبود روی می‌تواند روند ترمیم را طولانی کند و حتی خطر عفونت را افزایش دهد. غذاهایی مانند گوشت، حبوبات، غلات سبوس‌دار، تخمه کدو و مغزها از منابع خوب روی هستند. بسیاری از بیماران نمی‌دانند که حتی مقدار کمی کمبود روی می‌تواند روی ترمیم پوست اثر بگذارد، بنابراین توجه به این ماده معدنی کوچک اما مهم، بخشی از مراقبت پس از جراحی است.

۸) چه غذاهایی را باید محدود کرد؟

در کنار غذاهای مفید، برخی غذاها هستند که در دوران نقاهت بهتر است مصرف آن‌ها محدود شود، زیرا می‌توانند بر التهاب، قند خون یا روند ترمیم اثر نامناسب بگذارند:

• غذاهای چرب و سرخ‌شده
  این غذاها هضم سختی دارند، احساس سنگینی ایجاد می‌کنند و می‌توانند التهاب را افزایش دهند.
• شیرینی‌جات و قندهای ساده
  بیسکویت‌های صنعتی، شکلات زیاد، نوشابه، آبمیوه‌های کارخانه‌ای و شیرینی، قند خون را ناگهان بالا می‌برند و برای بیمارانی که دیابت دارند خطرناک‌تر هستند.
• نمک زیاد
  نمک باعث افزایش ورم و احتباس آب می‌شود. این مسئله به‌خصوص بعد از تعویض زانو می‌تواند باعث افزایش درد و سفتی مفصل شود.
• غذاهای بسیار نفاخ
  لبنیات پرچرب، حبوبات زیاد، سیر و پیاز خام، نوشابه‌های گازدار و بعضی سبزیجات خام ممکن است در روزهای اول باعث نفخ شوند.
• چای غلیظ و قهوه زیاد
  می‌توانند موجب کم‌آبی بدن شوند؛ بهتر است اعتدال رعایت شود.
• غذاهای خیلی شور مانند کنسروها، فست‌فود و سوسیس کالباس
  این غذاها نه تنها نمک زیاد دارند، بلکه چربی‌های ناسالم، مواد نگهدارنده و کالری بالا دارند و هیچ کمکی به ترمیم مفصل نمی‌کنند.

۹) نمونه برنامه غذایی پیشنهادی روزانه برای بیمار تعویض مفصل

این برنامه یک الگوی ساده است و بسته به شرایط بیمار می‌تواند تغییر کند، اما به‌طور کلی نشان می‌دهد که چگونه می‌توان یک روز کامل را با غذاهای مفید برای دوران پس از جراحی تنظیم کرد:

صبحانه:
املت ساده با تخم‌مرغ و گوجه
به همراه نان سبوس‌دار
یک عدد کیوی یا پرتقال کوچک
یک لیوان چای کم‌رنگ یا شیر کم‌چرب

میان‌وعده صبح:
مقدار کمی مغزها مثل بادام یا گردو
یا ماست کم‌چرب

نهار:
خوراک مرغ یا ماهی بخارپز
سبزیجات بخارپز مثل کدو، هویج یا بروکلی
نصف لیوان برنج مخلوط‌شده با کمی جو پرک
سالاد کم‌نمک با لیموترش

میان‌وعده عصر:
سیب یا موز کوچک
چای کم‌رنگ یا دمنوش ملایم

شام:
سوپ جو با مرغ ریزشده
یا خوراک عدسی نرم
به همراه کمی نان سبوس‌دار

قبل خواب:
یک لیوان دوغ کم‌نمک یا شیر گرم برای خواب آرام‌تر

۱۰) نکات تکمیلی برای خانواده بیمار

دوران نقاهت جراحی تنها یک دوره فیزیکی نیست، بلکه دوره‌ای روانی نیز هست. بسیاری از بیماران به‌خصوص سالمندان، بعد از جراحی دچار بی‌حوصلگی، بی‌اشتهایی یا حتی افسردگی خفیف می‌شوند. خانواده نقش بسیار مهمی در تشویق بیمار به خوردن غذاهای مناسب دارد. غذاهای رنگی، سفره مرتب، وعده‌های کوچک اما مکرر و تحسین بیمار می‌تواند به بهبود اشتها کمک کند. همچنین بهتر است بیمار در صورتی که پزشک اجازه داده باشد، با همراهی خانواده چند دقیقه پیاده‌روی سبک در خانه انجام دهد تا اشتهای او بهتر شود و یبوست کاهش یابد.

بنا به گفته دکتر افشاریان جراح و متخصص ارتوپدی: «یک بیمار با تغذیه خوب بعد از تعویض مفصل، معمولاً همان بیماری است که چند هفته بعد می‌بینیم با لبخند راه می‌رود؛ چون غذا فقط سوخت بدن نیست، سوخت امید هم هست.» این جمله به‌خوبی پیوند میان تغذیه، بهبود جسم و روح و سرعت گرفتن روند ترمیم را نشان می‌دهد.

جمع‌بندی

تغذیه نقش بسیار مهمی در موفقیت جراحی تعویض مفصل دارد. بدن در این دوران نیازمند پروتئین، ویتامین، مواد معدنی، آب و انرژی کافی است تا بتواند زخم را ترمیم کند، عضلات را تقویت نماید و با عفونت احتمالی مبارزه کند. غذاهایی مثل مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، لبنیات کم‌چرب، حبوبات، سبزیجات رنگارنگ، میوه‌های سرشار از ویتامین C، غلات کامل و چربی‌های سالم از بهترین انتخاب‌ها در این دوران هستند. در مقابل، غذاهای چرب، شیرین، شور، سرخ‌کردنی و بسیار نفاخ باید محدود شوند. همچنین مصرف مایعات کافی و وعده‌های کوچک اما منظم کمک می‌کند انرژی بیمار پایدار بماند و عوارضی مثل یبوست کمتر شود.

با رعایت این اصول و ایجاد یک رژیم غذایی متعادل، بیمار می‌تواند دوره نقاهت آرام‌تر، سریع‌تر و کم‌عارضه‌تری را تجربه کند و با انگیزه بیشتری به برنامه فیزیوتراپی بپردازد. تغذیه مناسب، سرمایه‌ای است که نتیجه آن را در ماه‌ها و سال‌های بعد از جراحی مشاهده خواهیم کرد.

منابع

1. Campbell’s Operative Orthopaedics, 14th Edition. Chapter: Total Joint Arthroplasty. pp. 2135–2142.
2. Rockwood and Green’s Fractures in Adults, 9th Edition. Section: Postoperative Care and Nutrition. pp. 148–154.
3. Guyton & Hall. Textbook of Medical Physiology. 14th Edition. Chapter: Wound Healing. pp. 482–489.
4. Nelson Essentials of Pediatrics. Chapter: Nutrition and Recovery. pp. 163–168.
5. Harrison’s Principles of Internal Medicine, 21st Edition. Section: Inflammation & Immune Response. pp. 249–256.
6. Journal of Arthroplasty. “Nutritional Status and Postoperative Outcomes in Total Knee Arthroplasty.” 2021.
7. JBJS. “Role of Vitamin C in Postoperative Recovery After Joint Replacement Surgery.” 2020.
8. Clinical Nutrition Journal. “Protein Requirements After Orthopedic Surgery.” 2019.
9. Nutrition in Clinical Practice. “Hydration and Wound Healing in Postoperative Patients.” 2018.
10. Journal of Orthopaedic Nursing. “Post–Joint Replacement Diet Recommendations for Older Adults.” 2022.