آرتروز زانو- جراحی کردن یا نکردن

 وقتی زانو دیگر زانوی سابق نیست

راه‌رفتن یکی از ساده‌ترین کارهایی است که انسان انجام می‌دهد؛ در فعالیت های روزمره مجبوریم راه برویم. اما برای فردی که آرتروز شدید زانو دارد، هر قدم ممکن است مثل گذاشتن وزن روی استخوانی شکسته باشد.
آرتروز شدید یعنی غضروف – همان لایه نرمی که بین استخوان‌ها قرار دارد و مثل بالشتک عمل می‌کند – کم‌کم از بین می‌رود. وقتی این لایه از بین برود، استخوان‌ها بدون محافظ روی هم ساییده می‌شوند. این ساییده‌شدن، درد شدیدی ایجاد می‌کند که بیمار را از ساده‌ترین کارهای زندگی محروم می‌کند. باید به یاد داشته باشیم که غضروف گیرنده درد ندارد و از بین رفتن غضروف باعث فعال شدن گیرنده های درد در مفصل می شود.

با این‌حال، بیشترین آسیبی که بیماران می‌بینند فقط به‌خاطر آرتروز نیست؛ بلکه به‌خاطر تصمیم اشتباهی است که بارها و بارها تکرار می‌شود:
من فعلاً جراحی نمی‌کنم

این مقاله برای همین نوشته شده است؛ برای اینکه نشان دهد فرار از جراحی، فقط فرار از درد نیست—بلکه فرار از زندگی است.

داستان طاهره‌خانم: ۶۵ سال زندگی، ۷ سال تعلل، یک تصمیم سرنوشت‌ساز

طاهره‌خانم:
خانمی مهربان، آرام، مذهبی و خانواده‌دوست. کسی که همیشه تلاش کرده بار زندگی را خودش به دوش بکشد و کمتر کسی را به زحمت بیندازد. طاهره خانم 65 سال سن دارد. در کنار همسرش زندگی را می گذراند.

---

شروع دردها
——————————————

حدود ده سال پیش، اولین دردهای زانویش آغاز شد.
ابتدا هنگام راه رفتن طولانی، بعد هنگام بالا رفتن از پله‌ها، و بعد… حتی هنگام نشستن روی صندلی.

او فکر می‌کرد «چیزی نیست، سنم بالا رفته».
مثل خیلی از مردم، پیش خودش گفت:
«یه مُسکن می‌خورم خوب می‌شم.»

اما این‌بار مسکن‌ها فقط درد را موقتاً خاموش می‌کردند؛ مثل خاموش کردن زنگ خطر بدون خاموش‌کردن آتش.

---

سال‌های اول: امید واهی
———————————————————–

زانو ورم می‌کرد.
گاه‌وبی‌گاه قفل می‌شد.
کمی بعد، پاها شروع به کج‌شدن کردند.
اولش خفیف، اما هر سال کمی بیشتر.

پسرش او را نزد به نزدیک ترین درمانگااه نزدیک منزل برد.
پزشک درمانگاه ابتدا معاینه کوتاهی کرد و سپس به طاهره خانم گفت که غضروف زانویش تقریباً نابود شده و احتمالاً در آینده نیاز به جراحی دارد.

اما جمله طاهره‌خانم همیشه این بود:
«عمل ترس داره… می‌ترسم بیهوشیم طولانی بشه… فعلاً با همین دردام می‌سازم.»

---

سال‌های بعد: تکرار مسکن، تکرار درد، تکرار ترس
————————————————————————————————-

در سال چهارم، او روزی دو عدد دیکلوفناک می‌خورد.
در سال پنجم، معده‌اش دچار دردهای شدید شد.
در سال ششم، یک شب با خونریزی معده به بیمارستان منتقل شد.

پزشک اورژانس علت را گفت:
استفاده طولانی‌مدت از مسکن‌های ضد التهاب.

اما باز هم طاهره‌خانم می‌گفت:
«اگر عمل کنم، از تخت بلند نمی‌شم… شنیدم خیلی‌ها بعد عمل نمی‌تونن راه برن.»

و مثل هزاران بیمار دیگر، حقیقت‌های علمی را با شنیده‌های اشتباه عوض می‌کرد.

مهم ترین مسئله در این تصمیم گیری اطلاعات نادرستی بود که همسایه ها و اطرافیان به طاهره خانم می دادند: اگه جراحی کنی دیگه نمی تونی راه بری.

---

روز سقوط
——————————————————

صبح یک روز زمستانی، هنگام برداشتن قابلمه در آشپزخانه، زانوی طاهره خانم ناگهان قفل کرد و روی زمین افتاد.
چنان دردی داشت که نتوانست تکان بخورد.
پسرش با اضطراب او را به اورژانس برد.

در بخش اورژانس از زانوی طاهره خانم عکس برداری کردند و متوجه شدند که شکستگی ایجاد نشده اما رادیولوژی نشان داد:

• «فاصله مفصلی تقریباً صفر»
• «استخوان به استخوان»
• «انحراف شدید پا»

یک پزشک عمومی آرام به پسرش گفت:
«مادر شما باید تعویض مفصل بشه. دیر هم شده.»

این اتفاق زندگی طاهره‌خانم را متوقف کرد؛ همان نقطه‌ای که بسیاری از بیماران، دیر یا زود با آن مواجه می‌شوند.

---

جلسه با متخصص

طاهره خانم و پسرش نگران و مضطرب به منزل رفتند. وقتی داشتند در مورد روند درمان فکر می کردند یک دفعه عروس خانواده برای احوالپرسی تماس گرفت و وقتی داستان را شنید به طاهره خانم یک پیشنهاد داد:

مامان جون چرا شما پیش دکتر افشاریان نمی روید؟ ایشون تازه از کانادا با مدرک فوق تخصص زانو به ایران آمده و روش های جدیدی را با خود آورده. بسیار خوش اخلاق و منصف است و همه بیمارانش از ایشان راضی هستند. عمه شوهر خواهرم پیش ایشون تعویض مفصل کرده و با این که فرزندانش در خارج از کشور زندگی می کنند، الان بدون هیچ مشکلی راه می رود.

پسر طاهره خانم توانست شماره ای از مطب دکتر افشاریان پیدا کند. مشکل یک چیزی بود که مطب فوق العاده شلوغ بود و باید منتظر می شدند.

بالاخره نوبت طاهره خانم فرا رسید و خانواده او را به اتاق دکتر افشاریان جراح و متخصص ارتوپدی بردند.

 دکتر افشاریان جراح و متخصص ارتوپدی با دیدن طاهره خانم در نگاه اول گفت چقدر دیر آمده ای. طاهره خانم گفت مگر می دونید مشکل من چیه؟ دکتر افشاریان گفت بله من 25 سال است که جراح هستم و بیماران زیادی رو مثل شما دیده ام. دکتر معاینه کوتاهی انجام داد و برای طاهره خانم تصویر برداری نوشت. یک تصویر برداری عجیب که تا بحال همراهیان ندیده بودند. یک تصویر برداری که از پاهای طاهره خانم زاویه زدند.

وقتی دکتر مجدد همون شب عکس ها رو نگاه کرد گفت:

«آرتروز شدید مثل لاستیک صاف ماشین است. اگر لاستیک را عوض نکنی، هر چقدر هوا بزنی یا وصله بزنی، ماشین بالاخره در سرازیری می‌لغزد.»

این جمله برای طاهره‌خانم تلنگر بزرگی بود؛
اما هنوز ترس در دلش سنگینی می‌کرد…

داستان او ادامه دارد، اما پیش از ادامه روایت، لازم است بفهمیم آرتروز شدید دقیقاً چه بلایی سر زانو می‌آورد.

---

 آرتروز شدید چیست و چگونه مفصل را نابود می‌کند؟

آرتروز شدید زانو یک بیماری فرسایشی است.
کلمه «فرسایشی» یعنی چیزی که آرام‌آرام ساییده و نابود می‌شود.

برای درک بهتر، اجازه بدهید اجزای زانو را خیلی ساده توضیح دهم:

✔ ۱. غضروف چیست؟

غضروف یک لایه نرم، صاف و لغزنده است که بین دو استخوان قرار دارد.
وظیفه‌اش این است که:

• حرکت بدون درد ایجاد کند
• ضربه‌ها را بگیرد
• مانع برخورد مستقیم استخوان‌ها شود

در آرتروز شدید:
غضروف بتدریج کم و کمتر شده و در نهایت نابود می شود.

شاید بتوان گفت بهترین تعبیر و تفسیر مثل تفلون کف قابلمه است. وقتی سال ها از اون استفاده می شود بتدریج از بین می رود.

✔ ۲. استخوان به استخوان چیست؟

وقتی غضروف از بین می‌رود، دو استخوان مستقیم به هم می‌سایند.
این یعنی:

• درد
• التهاب
• ورم
• صدای تق‌تق
• قفل‌شدن زانو

✔ ۳. استخوان اضافه یا استئوفیت چیست؟

استئوفیت یعنی برجستگی‌های اضافی استخوانی که بدن برای «محافظت» از مفصل می‌سازد.
اما این استخوان اضافه:

• حرکت را سخت می‌کند
• درد ایجاد می‌کند
• مفصل را بدشکل می‌کند

✔ ۴. کج شدن پا (دفورمیتی) چیست؟

به دلیل تخریب نابرابر غضروف، پا کم‌کم کج می‌شود:

• ژنوواروم = پا پرانتزی
• ژنووالگوم = پا ایکسی

این کلمات را دقیق و ساده تعریف کنیم:

• ژنو یعنی زانو
• واروم یعنی پرانتزی
• والگوم یعنی ضربدری

✔ ۵. تحلیل عضلات (آتروفی) چیست؟

وقتی بیمار از درد راه نمی‌رود، عضلات ران لاغر می‌شود.
به این لاغرشدن غیرطبیعی عضلات می‌گویند:
آتروفی = تحلیل رفتن

این تحلیل عضلات باعث می‌شود:

• راه رفتن سخت‌تر شود
• زانو بیشتر کج شود
• احتمال زمین‌خوردن بالا برود

✔ ۶. خشکی مفصل چیست؟

خشکی یعنی محدود شدن حرکت.
بیمار نمی‌تواند زانو را کامل خم یا صاف کند.
این مسئله برای کارهای روزمره مثل دستشویی رفتن یا نماز خواندن مشکل ایجاد می‌کند.

---

✔ جمع‌بندی علمی :

آرتروز شدید یعنی:

• غضروف نابود شده
• استخوان روی استخوان
• کج شدن پا
• درد مداوم
• لنگیدن
• تحلیل عضلات
• خطر زمین خوردن
• کاهش کیفیت زندگی

اگر مفصل در این حد تخریب شده باشد، هیچ دارو، هیچ مسکن و هیچ طب سنتی نمی‌تواند غضروف را «بسازد».

تنها درمان قطعی تعویض مفصل زانو است

بخش ۴ – پیامدهای خطرناک جراحی نکردن در آرتروز شدید زانو

بسیاری از بیماران فکر می‌کنند اگر جراحی نکنند، «فقط زانو درد» خواهند داشت.
اما حقیقت این است که جراحی نکردن، کل بدن را درگیر می‌کند.
در ادامه به‌صورت کاملاً ساده توضیح می‌دهیم که چه اتفاقاتی می‌افتد.

۱. بدتر شدن انحراف پا (کج شدن زانو)

وقتی غضروف به‌طور کامل تخریب شود، وزن بدن دیگر به‌طور مساوی روی مفصل تقسیم نمی‌شود.
این باعث می‌شود پا:

• هر سال بیشتر «پرانتزی» یا «ایکس» شود
• مرکز ثقل بدن تغییر کند
• فشار روی مفاصل بالا برود

این انحراف مثل درختی است که از یک طرف خورده شده باشد؛
هرچه زمان بگذرد، بیشتر کج می‌شود تا جایی که ممکن است دیگر قابل اصلاح نباشد.

۲. لنگیدن و ناتوانی در راه رفتن

با ادامه یافتن درد و انحراف پا:

• فرد کمتر راه می‌رود
• سریع خسته می‌شود
• قدم‌ها کوتاه می‌شود
• تعادل از بین می‌رود

در این مرحله فرد حتی برای کارهای ساده مثل:

• ایستادن در صف
• خرید نان
• راه رفتن داخل خانه
• شستن ظرف‌ها
• نظافت خانه

به مشکل برمی‌خورد و به دیگران وابسته می‌شود.

۳. قفل شدن زانو و سقوط

قفل شدن یعنی استخوان و غضروف خراب شده در حرکت گیر می‌کند.
این گیرکردن ناگهانی باعث سقوط می‌شود.

این خطر مخصوصاً برای سالمندان بسیار جدی است، زیرا:

• شکستگی لگن
• شکستگی مچ دست
• ضربه به سر
• و حتی بستری شدن طولانی مدت

را به‌دنبال دارد.

طاهره‌خانم دقیقاً با همین قفل شدن در آشپزخانه به زمین افتاد.

۴. کوتاه شدن طول پا

وقتی استخوان‌ها روی هم ساییده شوند و پا کج شود، طول پا از نظر ظاهری کوتاه‌تر دیده می‌شود.
این مسئله برای بیماران بسیار آزاردهنده است چون:

• مجبورند کفش طبی بپوشند
• تعادلشان ضعیف می‌شود
• کمرشان درد می‌گیرد
• از نظر ظاهری احساس نقص می‌کنند

این مشکل با جراحی به‌موقع قابل اصلاح است، اما با تأخیر طولانی ممکن است هرگز کامل اصلاح نشود.

۵. آسیب به کمر و لگن

وقتی بیمار لنگ می‌زند، ستون فقرات به‌طور طبیعی به سمت درد تمایل پیدا می‌کند.
این باعث می‌شود:

• مهره‌های کمر تحت فشار غیرطبیعی قرار بگیرند
• دیسک کمر بیرون بزند
• درد لگن و باسن ایجاد شود
• عضلات کمری سفت شوند

بسیاری از بیماران فکر می‌کنند «کمرم خراب شده»،
درحالی‌که مشکل اصلی زانو است.

۶. افسردگی، کاهش انرژی و انزوای اجتماعی

درد مزمن (درد طولانی‌مدت) مثل بار سنگینی است که ذهن را خسته می‌کند.
وقتی فرد مدام درد بکشد:

• بی‌حوصله می‌شود
• تحریک‌پذیر می‌شود
• از جمع فاصله می‌گیرد
• احساس پیری زودرس می‌کند
• دچار بی‌خوابی می‌شود

این موارد باعث می‌شود بیمار از فعالیت‌های مورد علاقه‌اش دور شود و کیفیت زندگی‌اش افت کند.

۷. افتادن در چرخه خطرناک مسکن‌ها

وقتی بیمار جراحی را رد می‌کند،
در ۹۰٪ موارد وارد چرخه‌ی خطرناک «مسکن‌های مداوم» می‌شود.

این چرخه یکی از خطرناک‌ترین مسیرهایی است که یک بیمار ممکن است در آن گیر بیفتد:

1. درد →
2. خوردن مسکن →
3. آرامش موقت →
4. بازگشت درد شدیدتر →
5. مصرف مسکن قوی‌تر →
6. عادت و وابستگی →
7. آسیب به معده و کلیه و قلب

این چرخه از بیرون ساده به نظر می‌رسد،
اما در عمل، بیمار را از پا درمی‌آورد.

بخش ۵ – مسکن‌ها چگونه بدن را نابود می‌کنند؟

در این بخش، اثرات مسکن‌ها را خیلی ساده، دقیق و قابل فهم توضیح می‌دهم.

داروهای مسکن دو دسته‌اند:

• NSAIDها یعنی داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی یعنی غیر کورتونی مثل دیکلوفناک، ناپروکسن، ایبوپروفن
• مسکن‌های شبه مخدر مثل ترامادول و استامینوفن‌کدئین

هر دو دسته، اگر مداوم مصرف شوند، خطرات جدی دارند.

۱. تخریب معده (زخم و خونریزی)

NSAIDها باعث کاهش ماده‌ای به نام پروستاگلاندین می‌شوند.
پروستاگلاندین مثل یک سپر از معده محافظت می‌کند.

وقتی این سپر برداشته شود:

• اسید معده به دیواره حمله می‌کند
• زخم ایجاد می‌شود
• بیمار دچار سوزش، تهوع و درد شدید می‌شود
• در موارد شدید، معده خونریزی می‌کند

طاهره‌خانم دقیقاً به همین دلیل یک‌بار بستری شد.

۲. تخریب کلیه

کلیه‌ها فیلتر بدن هستند.
نسخه‌ی ساده:

• خون باید با فشار مناسب به کلیه برسد
• NSAIDها این جریان را کم می‌کنند
• وقتی مدت طولانی مصرف شوند، کلیه کم‌کم ناتوان می‌شود

این نارسایی در مراحل پیشرفته ممکن است به دیالیز ختم شود.

۳. آسیب به کبد

استامینوفن (قرص سفید معمولی)
اگر زیاد مصرف شود، باعث:

• مسمومیت کبدی
• زردی
• خستگی شدید

می‌شود.

۴. اعتیاد و وابستگی روانی

مسکن‌هایی مثل ترامادول و کدئین باعث:

• خواب‌آلودگی
• آرامش مصنوعی
• وابستگی شدید
• بی‌قراری بدون دارو

می‌شوند.

سیستم عصبی پس از مدتی به دارو عادت می‌کند و:

گیرنده‌های درد (گیرنده یعنی بخش حساس سیستم عصبی)
کم‌کم بی‌حس و کُند می‌شوند.

بنابراین بیمار مجبور است هر بار دوز بیشتری مصرف کند.

این چرخه بسیار خطرناک است.

۵. افزایش خطر سکته قلبی و مغزی

NSAIDها ممکن است باعث:

• افزایش فشار خون
• افزایش لخته‌سازی
• اختلال در کارکرد رگ‌ها

شوند.

در نتیجه، خطر سکته بالا می‌رود.

۶. آسیب به مغز و کاهش تمرکز

مصرف طولانی مسکن‌های قوی باعث:

• کاهش حافظه
• اختلال تمرکز
• سردردهای مداوم
• کم‌خوابی یا پرخوابی

می‌شود.

بخش ۶ – ادامه داستان طاهره‌خانم: نقطه تصمیم

پس از سقوط در آشپزخانه و بستری شدن،
طاهره‌خانم وارد مرحله‌ای شد که اکثر بیماران دیر یا زود با آن روبه‌رو می‌شوند:

«یا باید عمل کنی… یا زندگی‌ات محدود می‌شود.»

پسرش او را نزد دکتر افشاریان جراح و متخصص ارتوپدی برد.
در جلسه معاینه، وقتی طاهره‌خانم به سختی از صندلی بلند شد و به تخت معاینه رسید،
چهره‌اش از درد جمع شد.

دکتر زانوهایش را معاینه کرد،
به عکس‌ها نگاه کرد،
و آرام توضیح داد.

به گفته دکتر افشاریان جراح و متخصص ارتوپدی:

«هیچ‌چیز در پزشکی مثل تأخیر آسیب‌زننده نیست.
اگر امروز بهترین زمان عمل باشد، فردا دیرتر است و سه‌ماه دیگر خیلی دیر.»

این جمله برای پسرش مثل یک تلنگر بود.
اما طاهره‌خانم هنوز نگران بود—نه از عمل، بلکه از «بیهوشی».

او می‌پرسید:
«دکتر جان… من از بیهوشی می‌ترسم. سنم بالا رفته…»

دکتر با حوصله توضیح داد که بیهوشی امروزی بسیار امن‌تر از گذشته است و برای سن ۶۵ سال مشکلی ایجاد نمی‌کند. با این حال خیلی از بیماران توسط متخصص بیهوشی از کمر بیحس می شوند و در مدت جراحی چیزی متوجه نمی شوند.

بااین‌حال، طاهره‌خانم هنوز دودل بود…

این دودلی، همان نقطه‌ای است که سرنوشت بیماران را تعیین می‌کند؛
و در بخش بعدی توضیح می‌دهیم که چرا این دودلی خطرناک است و چه پیامدهایی دارد.

بخش ۷ – چرا جراحی تنها راه مؤثر در آرتروز شدید است؟

در این بخش، جراحی تعویض مفصل زانو را با زبانی بسیار ساده توضیح می‌دهم.
تعویض مفصل زانو یعنی:

• برداشتن سطح خراب‌شده مفصل
• جایگزین کردن با یک سطح صاف، محکم و بدون درد
• بازگرداندن محور پا
• بازگرداندن حرکت
• بازگرداندن کیفیت زندگی

✔ جراحی تعویض مفصل زانو مفصل را از اول می‌سازد

این جراحی دقیقاً مثل تعویض لاستیک صاف ماشین است.

وقتی لاستیک کاملاً صاف شده، توی آن باد زدن فایده ندارد؛
باید عوض شود.
مفصل خراب هم همین‌طور.

✔ غضروفی که نابود شده دوباره رشد نمی‌کند

این حقیقت ساده‌ای است که بسیاری از مردم نمی‌دانند:

هیچ دارویی، هیچ آمپولی، هیچ زانوبندی و هیچ درمان سنتی نمی‌تواند غضروف را «بسازد».

تنها راه بازگرداندن کارکرد طبیعی مفصل، جایگزینیِ سطح مفصل است.

✔ جراحی باعث صاف شدن پا می‌شود

اگر زانو پرانتزی یا ایکسی شده باشد،
جراح هنگام عمل زاویه استخوان را اصلاح می‌کند.
اصلاح زاویه یعنی:

• فشار از روی مفصل برداشته می‌شود
• راه رفتن طبیعی‌تر می‌شود
• کمر کمتر درد می‌گیرد

✔ عضلات دوباره فعال می‌شوند

پس از جراحی، بیمار دوباره شروع به راه رفتن می‌کند.
راه رفتن یعنی حرکت عضلات ران و ساق.
این حرکت، عضلاتی که سال‌ها تحلیل رفته بودند را دوباره تقویت می‌کند.

✔ درد به‌طور چشمگیر کاهش می‌یابد

۹۰ تا ۹۵ درصد بیماران بعد از جراحی درد مزمن‌شان تقریباً به‌طور کامل از بین می‌رود.

این یعنی:

• شب‌ها راحت می‌خوابند
• می‌توانند پیاده‌روی کنند
• می‌توانند روی زمین بنشینند
• از زندگی لذت می‌برند

و مهم‌تر از همه:

زندگی دوباره شروع می‌شود.

 

بخش8 – تصمیم نهایی طاهره‌ خانم
————————–

در جلسه دوم مشاوره،
پسر طاهره‌خانم گفت:

«مامان… من دیگه نمی‌تونم ببینم هر روز زجر می‌کشی.»

طاهره‌خانم سکوت کرد.
ساکت و غرق فکر.
چشمانش خسته بود، اما در عمق نگاهش چیزی تغییر کرده بود.

 

این جمله آخرین تکه‌ی پازل بود.
طاهره‌خانم همان‌جا گفت:

«دکتر… من می‌خوام دوباره راه برم… انجامش بدین.»

✔ روز عمل

ترس داشت، طبیعی بود.
اما وقتی از کمر بیحس شد، تمام ترس‌ها خاموش شدند.
عمل حدود یک و نیم ساعت طول کشید.
زاویه پا اصلاح شد.
مفصل فلزی—که از آلیاژهای بسیار مقاوم ساخته شده—جایگزین مفصل نابودشده شد.

✔ روز اول بعد از عمل

با کمک فیزیوتراپیست، ایستاد.
اولین بار بعد از سال‌ها، بدون آن درد خفه‌کننده.

و این اولین بار بود که بعد از چندین سال لبخند روی لب های طاهره خانم آمد.

✔ روز سوم

• چند قدم با واکر راه رفت.

✔ روز سی ام

• با عصای تک‌دسته.

✔ ماه دوم 

• بدون عصا.
• بدون لنگیدن.
• بدون اشک.

✔ ماه سوم

او حالا به‌جای مسکن، روزی یک‌بار پیاده‌روی می‌کرد.

وقتی برای چکاپ به مطب برگشت، با لبخند گفت:  «دکتر… من دوباره زنده شدم.»

نتیجه‌گیری: درد انتخاب نیست، درمان انتخاب است

بیماری آرتروز شدید مثل یک سراشیبی است.
اگر جلوی آن گرفته نشود، هر روز سریع‌تر سقوط می‌کند.

✔ درد انتخاب نیست :هیچ‌کس نمی‌تواند جلوی درد را بدون درمان بگیرد

---

✔ اما درمان انتخاب است :

انسان می‌تواند انتخاب کند:

• ادامه درد
• ادامه مصرف مسکن
• ادامه تخریب زانو
• ادامه محدودیت

یا:

• انجام جراحی
• بازگرداندن کیفیت زندگی
• اصلاح انحراف پا
• توقف درد
• شروع دوباره زندگی

  ---

جراحی تعویض مفصل زانو، یک انتخاب شجاعانه است—نه ترسناک.

از میان صدها بیمار، بسیارند کسانی که می‌گویند:

«کاش زودتر انجامش داده بودم.»  و این جمله، چیزی است که در مطب ما بسیار تکرار می‌شود.