علت بی‌خوابی بعد از جراحی‌های بزرگ ارتوپدی چیست؟

بی‌خوابی پس از جراحی‌های بزرگ ارتوپدی یکی از تجربه‌های شایع، آزاردهنده و گاهی حتی گیج‌کننده برای بیماران است؛ مشکلی که معمولاً در همان شب‌های اول بعد از عمل شروع می‌شود و ممکن است چند هفته طول بکشد. بسیاری از بیماران پس از تعویض مفصل زانو، تعویض مفصل لگن، عمل ستون فقرات، جااندازی شکستگی‌های بزرگ، فیکساتور خارجی یا عمل‌های طولانی اندام فوقانی، با اینکه انتظار دارند پس از مرخص شدن از بیمارستان خواب راحتی داشته باشند، ناگهان خود را در موقعیتی می‌بینند که چشم‌هایشان گرم نمی‌شود، یا اگر هم خوابشان ببرد، مدام از خواب می‌پرند، گاهی کابوس می‌بینند، گاهی روی تخت بی‌قرار می‌شوند و گاهی آن‌قدر خوابشان سطحی است که صبح احساس می‌کنند اصلاً نخوابیده‌اند. این مسئله فقط یک ناراحتی ساده نیست؛ بلکه می‌تواند باعث خستگی شدید روزانه، کاهش تحمل درد، افزایش تحریک‌پذیری، کند شدن روند ترمیم زخم، کاهش کیفیت زندگی و حتی کاهش سرعت توان‌بخشی شود. همین موارد باعث می‌شود بسیاری از بیماران با نگرانی به پزشکشان مراجعه کنند و بپرسند «چرا نمی‌توانم بخوابم؟».

در حقیقت، بی‌خوابی پس از جراحی‌های بزرگ نتیجه مجموعه‌ای از عوامل جسمی، هورمونی، عصبی، دارویی و حتی احساسی است که همگی در یک زمان کوتاه بر بدن وارد می‌شوند. در این میان، تجربه بالینی جراحانی مانند دکتر افشاریان، جراح و متخصص ارتوپدی نشان داده که این اختلال خواب نه‌تنها شایع است، بلکه در اکثر بیماران کاملاً موقتی و بخشی از روند طبیعی بهبود به حساب می‌آید. با این حال، آگاهی از دلایل واقعی این اتفاق می‌تواند اضطراب بیمار را کاهش دهد، باعث پذیرش بهتر دوره نقاهت شود و حتی کمک کند فرد با انجام چند کار ساده، خوابش را راحت‌تر کند.

در این مقاله، تمام علت‌های بی‌خوابی بعد از جراحی‌های بزرگ ارتوپدی را به زبانی کاملاً ساده و قابل‌درک اما دقیق و علمی، بررسی می‌کنیم. این متن هیچ واژه پزشکی را بدون توضیح رها نمی‌کند و همه چیز را مرحله به مرحله باز می‌کند تا بیمار و همراهان بتوانند دقیقاً بفهمند بدن در این دوران چه تغییری می‌کند و چرا خواب سخت می‌شود.

---

 نقش درد، التهاب و مکانیسم‌های عصبی در بی‌خوابی پس از جراحی

۱. درد بعد از جراحی: مهم‌ترین عامل بی‌خوابی

درد تقریباً در تمام جراحی‌های بزرگ ارتوپدی نقش اول را در بی‌خوابی بازی می‌کند. وقتی جراحی بزرگی مثل تعویض مفصل زانو یا لگن انجام می‌شود، بافت‌ها – از پوست گرفته تا عضلات، رباط‌ها، استخوان و حتی اعصاب – تحت ‌برش و دستکاری قرار می‌گیرند. بدن این آسیب کنترل‌شده را همچون یک زخم بزرگ تلقی می‌کند و واکنش طبیعی‌اش ایجاد درد است. درد باعث فعال شدن سیستم عصبی «سمپاتیک» می‌شود؛ سیستمی که مسئول حالت بیداری، هشیاری و حتی هشدار در بدن است. وقتی این سیستم بیش از حد فعال شود، مغز نمی‌تواند به‌راحتی وارد مراحل عمیق خواب شود. به همین دلیل بیماران می‌گویند: «می‌خوابم ولی انگار خواب ندارم» یا «هر نیم ساعت از خواب می‌پرم».

نکته مهم این است که درد شب‌ها معمولاً بیشتر حس می‌شود. علتش این است که در طول روز ذهن با محرک‌های مختلف – صحبت کردن، راه رفتن، انجام تمرینات فیزیوتراپی، دیدن تلویزیون یا استفاده از موبایل – مشغول می‌شود؛ اما در شب که محیط آرام‌تر است و حواس کمتر درگیرند، مغز فرصت می‌کند روی درد تمرکز کند. از طرف دیگر، بی‌حرکتی طولانی‌مدت روی تخت باعث می‌شود زخم و بافت‌ها سفت‌تر شوند و درد بیشتر حس شود. همین وضعیت یک چرخه معیوب می‌سازد: درد باعث بی‌خوابی می‌شود و بی‌خوابی درد را بیشتر می‌کند.

۲. التهاب: واکنش طبیعی بدن که خواب را مختل می‌کند

پس از هر جراحی بزرگی، بدن وارد مرحله‌ای می‌شود که آن را «فاز التهابی» ترمیم می‌نامند. در این مرحله، سلول‌های ایمنی بدن موادی به نام پروستاگلاندین‌ها، اینترلوکین‌ها و سیتوکین‌ها آزاد می‌کنند. این مواد نقش مهمی در ترمیم زخم، جلوگیری از عفونت و آغاز روند بهبود دارند. اما همین مواد باعث افزایش حساسیت عصبی، احساس گرمی، درد و حتی بی‌قراری می‌شوند. علاوه بر این، بسیاری از این مواد بر بخشی از مغز که مسئول خواب و بیداری است اثر می‌گذارند و مانع رسیدن فرد به مرحله «خواب عمیق» (Deep Sleep) می‌شوند.

بنا به گفته دکتر افشاریان جراح و متخصص ارتوپدی:

«وقتی بدن درگیر التهاب بعد از جراحی است، بخشی از مغز در حالت نیمه‌هشیار باقی می‌ماند؛ حالتی که اجازه نمی‌دهد بیمار وارد خواب عمیق شود، حتی اگر ظاهراً خسته باشد.»

این یک حقیقت فیزیولوژیک شناخته‌شده است و دلیلش این است که بدن در روزهای نخست بعد از عمل می‌خواهد دائماً مراقب محل جراحی باشد. به همین دلیل سیستم عصبی اجازه نمی‌دهد بیمار بسیار عمیق یا طولانی بخوابد، چون خواب عمیق از نظر بدن ممکن است «غفلت» تلقی شود.

۳. تأثیر بیهوشی بر الگوی خواب

داروهای بیهوشی دقیقاً روی همان بخش‌هایی از مغز اثر می‌گذارند که مرتبط با خواب و بیداری است. گرچه این داروها طی چند ساعت از بدن پاک می‌شوند، اما بازگشت کامل مغز به الگوی طبیعی خواب ممکن است چند روز تا یک هفته طول بکشد. به همین دلیل بیمارانی که جراحی‌های طولانی یا بیهوشی عمیق داشته‌اند، در روزهای نخست بعد از عمل خواب‌های کوتاه، بیداری‌های مکرر یا حتی حالت «خواب و بیداری همزمان» را تجربه می‌کنند.

برخی بیماران از خواب‌های عجیب، کابوس‌گونه یا تصاویر ذهنی شدید شکایت می‌کنند. این مسئله به‌ویژه در جراحی‌های چندساعته یا زمانی که بیمار داروهای خواب‌آور یا آرام‌بخش زیادی دریافت کرده رخ می‌دهد. این حالات طبیعی‌اند و معمولاً با کاهش اثر داروها برطرف می‌شوند.

۴. نقش داروهای مسکن در بی‌خوابی

مسکن‌ها یا «داروهای ضد درد» پس از عمل ضروری‌اند، ولی برخی از آنها می‌توانند روی کیفیت خواب اثر منفی بگذارند. داروهای دسته «اپیوئیدها» مثل مورفین، متادون یا تریامادول ممکن است خواب را مختل کنند. این داروها هرچند درد را کاهش می‌دهند، اما خواب عمیق را کم می‌کنند و بعضی بیماران را دچار بیداری‌های ناگهانی، احساس گیجی یا عدم طراوت صبحگاهی می‌کنند.

داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) مثل ایبوپروفن یا ناپروکسن معمولاً این اثر را ندارند، اما در برخی افراد باعث تپش قلب یا بی‌قراری می‌شوند که می‌تواند خواب شبانه را دشوار کند. نکته مهم این است که قطع ناگهانی مسکن‌ها به امید بهبود خواب کار درستی نیست؛ چون تشدید درد خودش عامل شدید بی‌خوابی می‌شود.

۵. ترس، استرس و نگرانی از آسیب‌دیدن محل جراحی

بسیاری از بیماران بعد از عمل می‌ترسند که هنگام خواب روی پا یا مفصل تازه عمل‌شده فشار بیاورند یا با چرخیدن روی تخت آسیبی ایجاد کنند. این ترس حتی اگر منطقی هم نباشد، بدن را در حالت «گارد» نگه می‌دارد و اجازه ورود کامل به خواب را نمی‌دهد. سیستم عصبی در طول شب فعال‌تر می‌ماند و بیمار مدام با کوچک‌ترین حرکت، صدا یا تکان بیدار می‌شود.

در بیماران مضطرب یا کسانی که تجربه جراحی قبلی بد داشته‌اند، این حالت شدیدتر است. تجربه بالینی دکتر افشاریان، یکی از جراحان برجسته ارتوپدی نشان می‌دهد بیمارانی که اضطراب بیشتری دارند، معمولاً شب‌های سخت‌تری را طی می‌کنند، حتی اگر دردشان کمتر باشد. این نشان می‌دهد ذهن انسان نقش بسیار مهمی در کیفیت خواب دارد.

---

تغییرات هورمونی، عصبی و محیطی که باعث بی‌خوابی می‌شوند

۶. تغییرات هورمونی پس از جراحی: نقش کورتیزول و آدرنالین

بعد از هر جراحی بزرگ، بدن وارد وضعیتی می‌شود که از دید پزشکی به آن «استرس فیزیولوژیک» گفته می‌شود. استرس فیزیولوژیک با استرسی که از نگرانی‌های روزمره ایجاد می‌شود فرق دارد؛ این یک واکنش طبیعی بدن است که به‌منظور حفظ زخم، جلوگیری از عفونت و مدیریت درد رخ می‌دهد. در این حالت، غدد درون‌ریز – به‌خصوص غدد فوق‌کلیوی – مقدار زیادی کورتیزول و آدرنالین ترشح می‌کنند. کورتیزول هورمونی است که بدن را بیدار، هشیار و آماده واکنش نگه می‌دارد. آدرنالین هم همان هورمونی است که هنگام هیجان، ترس یا خطر وارد خون می‌شود.

وقتی سطح این هورمون‌ها بالاتر از معمول باشد، بیمار شاید در ظاهر آرام باشد اما بدنش در حالت «فعال» قرار دارد. همین حالت باعث می‌شود حتی در تاریکی و سکوت شب، ذهن به‌طور کامل خاموش نشود و بیمار خواب سبک و ناپیوسته داشته باشد. از سوی دیگر، کورتیزول معمولاً در ساعات صبح بالاتر است و شب‌ها باید پایین بیاید؛ اما بعد از جراحی این ریتم به‌هم می‌ریزد و شب‌ها نیز ترشح کورتیزول از حد معمول بالاتر است، بنابراین خوابیدن سخت‌تر می‌شود.

در تجربه بالینی بسیاری از متخصصان، از جمله دکتر افشاریان، دیده شده بیمارانی که اضطراب پیش از جراحی بیشتری داشته‌اند، معمولاً بعد از عمل هم کورتیزول بیشتری ترشح می‌کنند و خوابشان دیرتر به حالت طبیعی برمی‌گردد. این نشان می‌دهد ذهن، هورمون‌ها و سیستم عصبی یک چرخه کاملاً وابسته به‌هم دارند و هر کدام روی دیگری اثر می‌گذارد.

۷. اختلال در چرخه خواب–بیداری و ساعت بیولوژیک بدن

بدن انسان یک «ساعت زیستی» دارد که با نور، تاریکی، غذا خوردن و فعالیت تنظیم می‌شود. این ساعت بیولوژیک، زمان خواب، بیداری، ترشح هورمون‌ها و حتی دمای بدن را مدیریت می‌کند. اما جراحی بزرگ می‌تواند این ساعت را کاملاً برهم بزند. از شب قبل از عمل بیمار مجبور است ناشتا باشد و معمولاً زودتر بیدار می‌شود. در بیمارستان، نورهای روشن محیط، رفت‌وآمد پرستاران، صدای دستگاه‌ها و مراقبت‌های پزشکی باعث می‌شود بدن نتواند تشخیص دهد چه زمانی «وقت خواب» است.

به همین دلیل، حتی پس از ترخیص از بیمارستان و بازگشت به خانه، این اختلال چند روز باقی می‌ماند. بسیاری از بیماران می‌گویند: «شب‌ها خوابم نمی‌برد، ولی صبح‌ها خوابم سنگین است.» این دقیقاً علامت به‌هم‌ریختن ساعت بیولوژیک است. بدن چند روز تا چند هفته زمان لازم دارد تا دوباره ریتم خودش را پیدا کند.

۸. بی‌حرکتی طولانی و محدودیت تغییر وضعیت در تخت خواب

یکی از مشکلات اصلی بیماران ارتوپدی این است که نمی‌توانند راحت موقعیت خوابشان را تغییر بدهند. بعد از جراحی‌هایی مثل تعویض مفصل زانو، تعویض مفصل لگن، فیوژن ستون فقرات یا حتی فیکساتورگذاری شکستگی‌های ران و ساق، بیمار مجبور است در حالت خاصی بخوابد. خوابیدن به پهلو معمولاً ممنوع است، خوابیدن روی شکم امکان‌پذیر نیست و اغلب بیماران فقط می‌توانند به پشت بخوابند.

خوابیدن طولانی‌مدت در یک وضعیت ثابت باعث فشار روی عضلات، سفتی مفاصل، افزایش درد و بی‌قراری می‌شود. عضلاتی که در طول روز حرکت داشته‌اند، در حالت ثابت دچار اسپاسم یا گرفتگی می‌شوند. همین گرفتگی عضلانی بیمار را از خواب بیدار می‌کند یا مانع از به‌خواب‌رفتن می‌شود. این موضوع یکی از شایع‌ترین علت‌های بی‌خوابی در هفته اول بعد از عمل زانو و لگن است.

۹. نقش تورم (ادم) در بی‌خوابی شبانه

تورم یا «ادم» یکی از طبیعی‌ترین واکنش‌های بدن بعد از جراحی است. در حالت درازکش، مایعات بدن به سمت اندام‌های پایین‌تنه جمع می‌شوند و این مسئله باعث افزایش فشار و احساس سنگینی در محل جراحی می‌شود. به همین دلیل بیمارانی که در طول روز مشکل خاصی ندارند، شب‌ها درد و فشار بیشتری تجربه می‌کنند. افزایش فشار بافتی به اعصاب ریز اطراف زخم منتقل می‌شود و باعث تحریک عصبی، گزگز و احساس ناخوشایند در پا یا ران می‌گردد.

بیمار در این حالت معمولاً مدام پا را جابه‌جا می‌کند تا احساس بهتری پیدا کند، اما چون نمی‌تواند آزادانه تغییر وضعیت دهد، دوباره احساس ناراحتی می‌کند. این رفت‌وبرگشت بین ناراحتی و تلاش برای یافتن حالت مناسب، خوابیدن را دشوار می‌کند.

۱۰. کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی پس از جراحی

پس از جراحی، اشتهای بسیاری از بیماران کم می‌شود. مصرف کم غذا، مصرف ناکافی آب، تهوع ناشی از داروهای بیهوشی و مصرف نکردن ویتامین‌ها باعث کاهش مواد مغذی مهمی مثل منیزیم، ویتامین D، کلسیم و پتاسیم می‌شود. منیزیم نقشی بسیار مهم در آرام‌سازی عضلات و تنظیم خواب دارد. کاهش منیزیم می‌تواند باعث افزایش تحریک‌پذیری عصبی، اسپاسم و خواب سطحی شود. ویتامین D نیز بر تنظیم خلق‌وخو و عملکرد سیستم عصبی اثر می‌گذارد و کمبودش باعث کاهش کیفیت خواب می‌شود.

این کمبودها معمولاً موقت‌اند، اما اگر چند هفته ادامه پیدا کنند، بیمار وارد یک چرخه معیوب می‌شود: کمبود مواد معدنی → تحریک‌پذیری بیشتر عصبی → بی‌خوابی → خستگی روزانه → کاهش فعالیت → تشدید درد → کاهش بیشتر خواب.

۱۱. سندرم پای بی‌قرار (Restless Legs Syndrome) پس از جراحی

برخی بیماران بعد از جراحی دچار حالتی می‌شوند که شب‌ها پاهایشان مدام می‌لرزد، سوزن‌سوزن می‌شود یا احساس می‌کنند باید پا را تکان دهند. این حالت به نام سندرم پای بی‌قرار شناخته می‌شود و معمولاً در افرادی رخ می‌دهد که دچار کم‌خونی، کمبود آهن یا تحریک عصبی باشند. جراحی‌های طولانی، کاهش تحرک، داروهای بیهوشی و حتی اضطراب می‌توانند این مشکل را تشدید کنند. این حالت خصوصاً در مردان میانسال پس از جراحی زانو و ستون فقرات شایع‌تر است.

۱۲. نقش محیط بیمارستان و خانه در بی‌خوابی

محیط بیمارستان معمولاً پر از نور، صدا، رفت‌وآمد و دستگاه‌های پزشکی است. حتی اگر بیمار روی تخت راحت باشد، هر صدای کوچک ممکن است او را بیدار کند. اما مسئله جالب اینجاست که حتی بعد از رسیدن به خانه نیز بدن بلافاصله آرام نمی‌شود. بسیاری از بیماران در شب اول خانه نیز از بی‌خوابی شکایت می‌کنند. علت این است که ذهن هنوز در حالت هشدار است و مغز هنوز وارد فاز «امنیت و آرامش» نشده است.

این وضعیت چند شب طول می‌کشد تا بدن بفهمد که به محیط آرام برگشته و نیاز نیست بیش از حد هشیار باشد.

۱۳. نقش احساسات، ترس‌ها و نگرانی‌های بیمار

ترس از عفونت، نگرانی از خون‌ریزی، نگرانی از باز شدن بخیه‌ها، ترس از جا‌به‌جا شدن پروتز، یا حتی نگرانی از آینده – مثل اینکه آیا دوباره می‌توانم راه بروم؟ آیا زانو یا لگنم خوب کار خواهد کرد؟ – همگی مانند مانعی بزرگ بین بیمار و خواب آرام قرار می‌گیرند. ذهن انسان وقتی درگیر این افکار باشد، حتی اگر بدن خسته باشد، اجازه نمی‌دهد به‌طور کامل خاموش شود.

در کلینیک، دکتر افشاریان جراح و متخصص ارتوپدی همیشه به بیماران توضیح می‌دهند که این نگرانی‌ها طبیعی‌اند، اما باید مدیریت شوند تا روند ترمیم کند نشود. وقتی بیمار درباره جراحی‌اش آگاهی کافی داشته باشد، ترسش کمتر می‌شود و خواب بهتر می‌شود.

---

 علت‌های اختصاصی ارتوپدی که بی‌خوابی را تشدید می‌کنند

۱۴. التهاب مفصل و بافت‌های عمقی پس از تعویض مفصل

تعویض مفصل زانو یا لگن یکی از بزرگ‌ترین جراحی‌های ارتوپدی است و طبیعی است که بافت‌های زیادی در آن تحت فشار قرار می‌گیرند. برخلاف تصور عموم، درد بعد از تعویض مفصل فقط از محل برش نیست، بلکه بخش مهمی از آن از درگیر شدن بافت‌های عمقی مثل کپسول مفصلی، رباط‌ها، عضلات و استخوان ایجاد می‌شود.
بدن پس از چنین جراحی‌ای مواد التهابی سنگینی ترشح می‌کند و این التهاب حتی در حالت استراحت هم وجود دارد. شب‌ها به دلیل کاهش فعالیت، مغز فرصت بیشتری برای دریافت این پیام‌های التهابی دارد و همین باعث می‌شود بیمار در طول شب مدام با احساس درد تیرکشنده، گاهی سوزش و گاهی فشار از خواب بیدار شود.

در تجربه بالینی متخصصانی مثل دکتر افشاریان دیده شده که بیماران پس از تعویض مفصل زانو بیشترین اختلال خواب را در هفته اول و دوم تجربه می‌کنند. این الگو طبیعی است و معمولاً هم‌زمان با کاهش تورم و شروع فیزیوتراپی بهتر می‌شود.

۱۵. اسپاسم عضلانی؛ علت پنهان بیدار شدن‌های مکرر

اسپاسم عضلانی یعنی انقباض ناگهانی و غیرارادی یک عضله. این انقباض‌ها به‌خصوص در شب زمانی که عضله سردتر و کم‌حرکت‌تر است، بیشتر اتفاق می‌افتد.
بعد از جراحی‌هایی مثل آرتروپلاستی زانو، اصلاح تغییر محور پا، جراحی‌های ناحیه ران یا حتی ستون فقرات، عضلات اطراف محل جراحی دچار تحریک شدید می‌شوند.
این تحریک می‌تواند باعث اسپاسم‌های ناگهانی و آزاردهنده‌ای شود که بیمار را وسط خواب مثل «پرش ناگهانی» بیدار می‌کند.
بسیاری از بیماران فکر می‌کنند این اسپاسم علامت بدی است، اما در اغلب موارد نشانه فعال بودن اعصاب و تلاش عضلات برای برگشت به حالت طبیعی است.

۱۶. خشکی مفصل و سفتی بافتی در شب

خشکی مفصل یکی دیگر از عوامل مهم بی‌خوابی بعد از عمل‌های ارتوپدی است. وقتی بیمار چند ساعت بی‌حرکت می‌ماند، بافت‌های اطراف مفصل – شامل کپسول مفصلی، عضلات و تاندون‌ها – سفت و خشک می‌شوند. این وضعیت هنگام بیدار شدنِ ناگهانی خود را به شکل درد تیرکشنده، سوزش یا احساس فشار نشان می‌دهد.
خشکی مفصل در موارد زیر بیشتر دیده می‌شود:

• تعویض مفصل زانو
• آرتروسکوپی همراه با بخیه منیسک
• فیکساسیون شکستگی‌های ران
• جراحی‌های ستون فقرات
• جراحی‌های آرنج و شانه که بی‌حرکتی بیشتری دارند

خشکی مفصل ممکن است تا چند ماه ادامه یابد و در همین مدت کیفیت خواب را تحت تأثیر قرار دهد.

۱۷. تحریک اعصاب محیطی پس از جراحی

هنگام جراحی، برخی اعصاب کوچک پوستی یا عمقی ناخواسته تحت کشش یا برش قرار می‌گیرند. این موضوع کاملاً طبیعی است و حتی در بهترین شرایط جراحی نیز ممکن است اتفاق بیفتد.
وقتی این اعصاب شروع به ترمیم می‌کنند، پیام‌های عصبی نامنظم و آزاردهنده ارسال می‌کنند که شامل:

• سوزن‌سوزن شدن
• گزگز
• مورمور
• تیر کشیدن
• حس برق‌گرفتگی
  است.

این تحریکات در شب‌ها بیشتر حس می‌شوند و باعث بیدار شدن و خواب سطحی می‌شوند.

۱۸. تب خفیف شبانه و تعریق بعد از جراحی

بدن پس از جراحی بزرگ وارد یک مرحله تنظیم دمای داخلی می‌شود. در هفته‌های اول، بسیاری از بیماران دچار تب خفیف، تعریق شبانه یا احساس سرد و گرم شدن ناگهانی می‌شوند.
این تغییرات حرارتی خواب را قطع می‌کند و بیمار را بی‌قرار می‌سازد.
تا زمانی که علائم شدید یا همراه با لرز نباشد، این الگو طبیعی است و علامت عفونت محسوب نمی‌شود.

۱۹. کاهش کیفیت تنفس در خواب

داروهای بیهوشی و مسکن‌ها می‌توانند تنفس را کمی سطحی‌تر کنند. این مسأله در بیماران:

• سن بالای ۶۵ سال
• افراد چاق
• بیماران مبتلا به آپنه خواب
• مبتلایان به مشکلات ریوی
  شدیدتر است.
  تنفس سطحی باعث می‌شود اکسیژن خون در خواب کمی نوسان کند و همین مغز را در حالت نیمه‌هشیاری نگه می‌دارد.
  این حالت مثل این است که بدن اجازه نمی‌دهد فرد به خواب عمیق برود تا «امنیت تنفسی» حفظ شود.

۲۰. کاهش حرکت روزانه و مصرف انرژی کمتر

در روزهای پس از جراحی، بیمار تحرک کمتری دارد.
وقتی بدن انرژی زیادی مصرف نمی‌کند، شب‌ها نیز احساس «خستگی فیزیولوژیک» کمتری دارد.
این موضوع باعث می‌شود بیمار به‌سادگی خوابش نبرد یا خوابش سطحی باشد.
ورزش‌های سبک زیر نظر پزشک می‌تواند این چرخه را بهتر کند.

۲۱. نگرانی از آینده و ترس‌های پس از عمل

نگرانی از اینکه آیا مفصل خوب کار خواهد کرد؟
آیا دوباره درد خواهد داشت؟
آیا به توان‌بخشی خوب جواب می‌دهد؟
همه این‌ها ذهن را فعال نگه می‌دارند.
مطابق نظر دکتر افشاریان جراح و متخصص ارتوپدی:

«بدن بعد از جراحی در یک حالت هشدار باقی می‌ماند، حتی وقتی ظاهر بیمار آرام است؛ و همین حالت هشدار شب‌ها اجازه نمی‌دهد مغز وارد خواب عمیق شود.»

این حالت هشدار بخش مهمی از بی‌خوابی‌های هفته‌های اول است و کاملاً طبیعی است.

---

 چرا بی‌خوابی پس از جراحی طبیعی است؟

۲۲. بدن نیاز دارد مدتی هوشیار باقی بماند

از دید فیزیولوژی، بی‌خوابی پس از جراحی یک مکانیسم محافظتی است.
بدن می‌خواهد زخم را زیرنظر داشته باشد.
می‌خواهد مطمئن شود خون‌ریزی شدید نیست.
می‌خواهد فشار زیادی روی مفصل یا استخوان قرار نگیرد.
این «حالت محافظتی» باعث می‌شود چند هفته اول خواب عمیق کمتر شود.

۲۳. چرا بی‌خوابی معمولاً در هفته سوم بهتر می‌شود؟

در تجربه بالینی دکتر افشاریان و بسیاری از متخصصان ارتوپدی، بیشترین میزان بی‌خوابی در ۱۰ تا ۱۴ روز اول است.
با کاهش التهاب، تنظیم مجدد هورمون‌ها، شروع تمرینات و بهتر شدن حرکت، بدن از حالت هشدار خارج می‌شود و خواب عمیق آرام‌آرام برمی‌گردد.
این تغییر معمولاً کاملاً قابل‌مشاهده است و بیمار خودش می‌گوید:
«بالاخره دیشب خوب خوابیدم.»

۲۴. آیا بی‌خوابی طولانی خطرناک است؟

تنها زمانی نگران‌کننده است که همراه با علائم زیر باشد:

• تب بالا
• دردهای غیرعادی و شدید
• قرمزی زیاد محل جراحی
• لرز شدید
• ترشحات غیرطبیعی زخم
• بوی بد
  در این صورت باید بیمار فوراً به پزشک مراجعه کند.

در غیر این حالت، بی‌خوابی یک پدیده طبیعی و موقتی است.

جمع‌بندی نهایی

بی‌خوابی بعد از جراحی‌های بزرگ ارتوپدی یک پدیده کاملاً شایع، طبیعی و قابل پیش‌بینی است. علت‌های آن از درد و التهاب گرفته تا تغییرات هورمونی، اثرات بیهوشی، محدودیت حرکتی، اسپاسم عضلانی، کمبود مواد معدنی، محیط بیمارستان، نگرانی‌های روحی و حتی تغییرات ریتم خواب–بیداری گسترده‌اند.
بدن در این دوران در تلاش برای محافظت از محل جراحی، جلوگیری از فشار بیش از حد و مدیریت فرآیند ترمیم است، بنابراین سیستم عصبی را در حالت هشیار نگه می‌دارد و این هشیاری کیفیت خواب را کاهش می‌دهد.
همان‌طور که دکتر افشاریان، جراح و متخصص ارتوپدی در تجارب کلینیکی خود مشاهده کرده‌اند، بیشتر بیماران از هفته سوم به بعد بهبود قابل‌توجهی در خواب تجربه می‌کنند و پس از یک ماه اغلب افراد تقریباً به روال طبیعی خواب برمی‌گردند.