درد مزمن، فقط یک حس ناخوشایند یا یک علامت ناراحتکننده نیست؛ بلکه یک اختلال پیچیده، چندوجهی و سراسر سیستمیک است که ریشه آن به تغییرات عمیق در سیستم عصبی، سیستم ایمنی و البته سیستم هورمونی بدن بازمیگردد. اگر درد حاد را یک زنگ هشدار لحظهای بدانیم، درد مزمن یک آژیر طولانیمدت است که نهتنها پیام خطر را منتقل نمیکند، بلکه خودش تبدیل به یک عامل آسیبزا میشود. در این میان، یکی از حوزههایی که بیشترین تأثیر را از درد مزمن میپذیرد، سیستم هورمونی است؛ یعنی همان سیستم ظریف و هوشمندی که تمام عملکردهای حیاتی بدن را تنظیم میکند.
هورمونها پیامرسانهای شیمیایی بدن هستند و حتی مقدار بسیار ناچیز آنها میتواند بر خلقوخو، خواب، کنترل وزن، انرژی، میل جنسی، رشد عضلات، میزان التهاب و عملکرد سیستم ایمنی اثر بگذارد. فشار ناشی از درد مزمن میتواند این سیستم را از تعادل خارج کند و تغییراتی ایجاد کند که گاهی از خودِ درد آزاردهندهتر میشوند.
مردم معمولاً فکر میکنند درد فقط به «محل درد» مربوط است؛ مثلاً اگر کسی کمردرد مزمن دارد، تصور میکند مشکل فقط همان نقطه است. اما در واقع، درد مزمن یک پدیده تمامبدنی است و سیستم هورمونی یکی از نخستین بخشهایی است که به آن واکنش نشان میدهد.
در بخش اول این مقاله، ابتدا توضیح میدهیم که سیستم هورمونی چگونه کار میکند، سپس بررسی میکنیم درد مزمن چگونه روی غدد مختلف اثر میگذارد. همچنین به زبان ساده توضیح میدهیم چرا این تغییرات باعث علائم گستردهای مانند خستگی، بیخوابی، چاقی، افسردگی، کاهش میل جنسی، نوسانات خلقی و ضعف سیستم ایمنی میشوند.
بخش ۱ — ارتباط درد مزمن با سیستم هورمونی
۱. محور هیپوتالاموس- هیپوفیز- آدرنال چیست و چرا در درد مزمن اهمیت دارد؟
مهمترین محور هورمونی که در بدن به درد مزمن واکنش نشان میدهد، «محور هیپوتالاموس – هیپوفیز – آدرنال» یا همان HPA axis است. این محور سه قسمت اصلی دارد:
- هیپوتالاموس: مرکز کنترل استرس
- هیپوفیز: فرمانده هورمونی بدن
- غدد فوق کلیه (آدرنال): تولیدکننده کورتیزول و آدرنالین
وقتی بدن درد را تجربه میکند، این محور فعال میشود تا بدن را در حالت «هشدار» قرار دهد.
اما اگر این حالت هفتهها و ماهها ادامه پیدا کند، محور HPA دچار فرسودگی میشود.
نتیجه این فرسودگی:
- ایجاد تغییرات شدید در هورمون کورتیزول
- اختلال در خواب
- ضعف سیستم ایمنی
- چاقی شکمی
- افزایش التهاب
- خستگی دائمی
- مشکلات قاعدگی
- کاهش میل جنسی
- اختلالات عاطفی و رفتاری
میشود.
این محور، قلب تغییرات هورمونی در درد مزمن است.
۲. کورتیزول: خط مقدم دفاع، اما قربانی اصلی درد مزمن
کورتیزول مهمترین هورمون مرتبط با استرس است.
در کوتاهمدت، کورتیزول:
- انرژی را افزایش میدهد
- التهاب را کنترل میکند
- بدن را برای مقابله با خطر آماده میکند
اما در درد مزمن، بدن دچار «هشدار دائمی» میشود و کورتیزول برای ماهها یا سالها بالا میماند.
این وضعیت میتواند پیامدهای گستردهای داشته باشد:
الف) افزایش وزن و چاقی شکمی
کورتیزول بالا باعث تجمع چربی در:
- شکم
- پهلوها
- پشت کمر
میشود.
این چربیها خطرات قلبی و متابولیکی زیادی دارند.
ب) تخریب عضلات
کورتیزول زیاد باعث شکستن بافت عضله برای تولید انرژی میشود.
به همین دلیل بیماران درد مزمن:
- سریع خسته میشوند
- توان عضلانی پایینی دارند
- روند بهبودشان کند است
ج) اختلال خواب
کورتیزول باید شبها پایین باشد تا خواب عمیق برقرار شود.
اما در درد مزمن کورتیزول شبانه بالا میماند و در نتیجه:
- فرد دیر به خواب میرود
- هنگام خواب بیدار میشود
- خواب عمیق ندارد
- صبحها خسته است
د) تضعیف سیستم ایمنی
کورتیزول زیاد، سیستم ایمنی را ضعیف میکند.
بیماریهای ویروسی و عفونتها در این بیماران شایعتر است.
هـ) اضطراب و بیقراری
هرچه کورتیزول بالاتر باشد، فرد تحریکپذیرتر و ناآرامتر میشود.
۳. تغییرات هورمونهای جنسی در درد مزمن
هورمونهای جنسی مانند تستوسترون، استروژن و پروژسترون تحت تأثیر درد مزمن قرار میگیرند.
چرا؟
چون بدن وقتی احساس خطر طولانیمدت دارد، تولید هورمونهای غیرضروری برای بقا را کم میکند.
الف) کاهش تستوسترون
در مردان میتواند باعث:
- کاهش میل جنسی
- کاهش انرژی
- کاهش قدرت عضلانی
- کاهش سرعت بهبود بافتها
- افسردگی
- خستگی صبحگاهی
- اختلال در خواب
شود.
حتی مردانی که ورزش میکنند، در اثر درد مزمن ممکن است دچار کاهش تستوسترون شوند.
ب) کاهش استروژن و پروژسترون در زنان
این وضعیت باعث:
- پریودهای نامنظم
- گرگرفتگی
- نوسانات خلقی
- خشکی واژن
- کاهش میل جنسی
- افزایش حساسیت به درد
میشود.
نکته مهم این است که کاهش استروژن، آستانه درد را پایین میآورد.
بنابراین زنانی که درد مزمن دارند، ممکن است دردها را شدیدتر احساس کنند.
۴. هورمون رشد (GH): قربانی فراموششده درد مزمن
هورمون رشد، برخلاف نامش، فقط مربوط به رشد کودکان نیست.
در بزرگسالان نقشهایی مانند:
- ترمیم بافتها
- تقویت عضلات
- حفظ تراکم استخوان
- تقویت سیستم ایمنی
- بهبود خواب
دارد.
اما در درد مزمن، به دلیل اختلال خواب و استرس طولانیمدت، ترشح GH کم میشود.
نتیجه این کاهش:
- ضعف ترمیم زخمها
- خستگی
- درد عضلانی
- ضعف استخوانها
- کاهش انرژی روزانه
است.
۵. تیروئید و درد مزمن
محور تیروئید نیز از درد مزمن آسیب میبیند.
بسیاری از بیماران درد مزمن علائم کمکاری تیروئید را نشان میدهند، حتی اگر آزمایشها طبیعی باشد.
این حالت را «کمکاری تیروئید عملکردی» مینامند.
علائم آن:
- خستگی شدید
- کاهش انرژی
- سردی دست و پا
- کاهش متابولیسم
- افزایش وزن
- افسردگی
- خوابآلودگی
- عدم تحمل سرما
این وضعیت معمولاً ناشی از:
- کورتیزول بالا
- التهاب مزمن
- اختلال در تنظیم هیپوتالاموس
است.
۶. ملاتونین و اختلال خواب در درد مزمن
ملاتونین هورمون خواب است.
بدن شبها آن را ترشح میکند تا فرد بخوابد.
اما در درد مزمن، به دلیل کورتیزول بالا، ملاتونین کاهش مییابد.
نتیجه:
- دیر به خواب رفتن
- خواب سطحی
- بیداری مکرر
- خستگی روز بعد
این اختلال باعث کاهش ترمیم بافتها و تشدید درد میشود.
بخش ۲ — چرا درد مزمن باعث اختلال هورمونی میشود؟
تا اینجا تغییرات را بررسی کردیم، اما سؤال مهمتر این است:
چرا درد مزمن چنین آسیب شدیدی به سیستم هورمونی میزند؟
دلایل اصلی:
۱. استرس دائمی
درد مزمن برای بدن همانند یک وضعیت «اضطراری» است که هیچوقت پایان نمییابد.
بدن در این حالت تولید هورمونهایی مثل کورتیزول را زیاد میکند و بقیه هورمونها را کاهش میدهد.
۲. خستگی محور HPA
وقتی محور هیپوتالاموس – هیپوفیز – آدرنال بیش از حد کار کند، فرسوده میشود.
این فرسودگی باعث:
- اختلال کورتیزول
- اختلال هورمونهای جنسی
- کاهش هورمون رشد
- اختلال تیروئید
میشود.
۳. اختلال خواب
خواب مهمترین عامل تنظیم هورمونهاست.
درد مزمن خواب را مختل میکند، در نتیجه:
- هورمون رشد
- ملاتونین
- تستوسترون
- استروژن
- هورمونهای تیروئید
همه دچار اختلال میشوند.
۴. التهاب مزمن
بدن به دلیل درد مزمن در وضعیت التهاب دائمی است.
این التهاب، تنظیم هورمونها را مختل میکند.
۵. کاهش تحرک
تحرک کم باعث:
- کاهش تستوسترون
- کاهش هورمون رشد
- افزایش مقاومت به انسولین
میشود.
به گفته دکتر افشاریان، جراح و متخصص ارتوپدی، یکی از مشکلات پنهان در درد مزمن این است که بدن در حالت هشدار دائمی قرار میگیرد. این حالتِ طولانیمدت باعث بههمریختگی هورمونها میشود؛ بهطوریکه بیمار علاوه بر درد، با خستگی، بیخوابی، چاقی شکمی، کاهش میل جنسی و نوسانات خلقی نیز روبهرو میشود.
بخش ۳ — پیامدهای هورمونی درد مزمن بر بدن
در ادامه رایجترین پیامدهای قابلمشاهده را بررسی میکنیم.
۱. خستگی شدید و بیانرژی بودن
این علامت تقریباً در ۹۰٪ بیماران درد مزمن وجود دارد.
۲. اضافهوزن، مخصوصاً در ناحیه شکم
به دلیل کورتیزول بالا و کاهش تستوسترون/استروژن.
۳. نوسانات خلقی و حساسیت روانی
زیرا هورمونهای مرتبط با شادی و آرامش کاهش یافتهاند.
۴. کاهش میل جنسی
پایین آمدن تستوسترون و استروژن نقش اصلی دارد.
۵. ضعیف شدن سیستم ایمنی
به دلیل کورتیزول بالا و کاهش هورمون رشد.
۶. مشکلات قاعدگی در زنان
پریودهای نامنظم و دردناک بسیار شایع است.
۷. ضعف قدرت عضلانی
چون تستوسترون و هورمون رشد پایین میآید.
بخش ۴ — ارتباط درد مزمن با متابولیسم، چاقی و مقاومت به انسولین
یکی از پیامدهای مهم درد مزمن در بدن، ایجاد تغییرات عمیق در «متابولیسم» یا همان سوختوساز است. این تغییرات هم تحتتأثیر کورتیزول هستند، هم تحتتأثیر کاهش حرکت، اختلال خواب و التهاب سیستمیک.
۱. مقاومت به انسولین
وقتی کورتیزول مزمن بالا باشد، بدن نسبت به انسولین «کمحساس» میشود.
یعنی:
- قند خون سختتر کنترل میشود
- خطر دیابت افزایش مییابد
- چربی در ناحیه شکم ذخیره میشود
- انرژی بدن کاهش مییابد
بسیاری از افراد درد مزمن میگویند:
«هر کاری میکنم چربی شکم کم نمیشود.»
این یک پدیده واقعی هورمونی است و ریشه در استرس عصبی–هورمونی درد مزمن دارد.
۲. افزایش چربی احشایی (Visceral Fat)
چربی احشایی چربی خطرناک اطراف احشاء است.
کورتیزول بالا باعث ذخیره چربی در این ناحیه میشود.
چربی احشایی باعث:
- افزایش التهاب
- افزایش خطر قلبی
- افزایش مقاومت به انسولین
- افزایش خستگی
- تحریک بیشتر درد
میشود.
به همین دلیل است که بسیاری از بیماران درد مزمن دچار:
- شکم برجسته
- پهلوهای چربیدار
- افزایش وزن بدون تغییر تغذیه
میشوند.
۳. کاهش متابولیسم پایه (BMR)
متابولیسم افراد دچار درد مزمن پایین میآید؛ به این معنا که:
- بدن انرژی کمتری میسوزاند
- فرد با مقدار کمتر غذا چاق میشود
- روند کاهش وزن بسیار سخت میشود
این موضوع بهخاطر:
- کاهش هورمونهای تیروئید
- کاهش تستوسترون
- کاهش هورمون رشد
- کاهش تحرک
- کاهش توده عضلانی
اتفاق میافتد.
بخش ۵ — تغییرات هورمونی و اثر بر خلق، رفتار و عملکرد روان
درد مزمن یکی از مهمترین عوامل تخریب سلامت روان است. اما بخش زیادی از این اثرات بهطور مستقیم از تغییرات هورمونی ناشی میشود.
۱. کاهش سروتونین و دوپامین
این دو هورمون/نوروترنسمیتر برای:
- خلق خوب
- انگیزه
- احساس لذت
- کاهش اضطراب
- خواب
ضروریاند.
وقتی درد مزمن باعث کاهش آنها میشود، بیمار دچار:
- افسردگی
- بیحوصلگی
- بیانگیزگی
- لذتنبردن از چیزها
- حساسیت روانی
- گریههای بیدلیل
میشود.
۲. تغییرات استروژن و نقش آن در نوسانات خلقی
استروژن فقط یک هورمون جنسی نیست؛ بلکه:
- تنظیمکننده خلق
- تقویتکننده حافظه
- کاهشدهنده استرس
- بهبوددهنده خواب
است.
وقتی استروژن بهدلیل درد مزمن کاهش مییابد:
- اضطراب بالا میرود
- نوسانات خلقی شدید میشوند
- خواب مختل میشود
- آستانه درد پایین میآید
زنان مبتلا به درد مزمن از یک «دور باطل» رنج میبرند:
درد → کاهش استروژن → کاهش آستانه درد → افزایش درد.
۳. کاهش تستوسترون و اثر بر خلق در مردان
تستوسترون بر:
- اعتمادبهنفس
- انگیزه
- قدرت فیزیکی
- میل جنسی
- انرژی صبحگاهی
اثر دارد.
وقتی تستوسترون کاهش یابد:
- مرد احساس ضعف میکند
- انگیزه کم میشود
- خلق افسرده میشود
- انرژی روزانه کم میشود
این وضعیت در درد مزمن بسیار شایع است.
۴. تأثیر کورتیزول بر خلق
کورتیزول بالا باعث:
- عصبانیت
- بیقراری
- اضطراب
- حساسیت روانی
- بیخوابی
- افکار منفی
میشود.
در بسیاری از بیماران درد مزمن، مشکل اصلی «درد» نیست، بلکه واکنش روانی ناشی از وضعیت هورمونی است.
بخش ۶ — اثرات هورمونی درد مزمن بر خواب
خواب مهمترین تنظیمکننده هورمونهاست.
اما درد مزمن خواب را مختل میکند و اختلال خواب، هورمونها را بدتر میکند.
۱. کاهش ملاتونین
بهخاطر کورتیزول بالا، بدن ملاتونین کافی تولید نمیکند.
نتیجه:
- دیر خوابیدن
- خواب سبک
- بیداری شبانه
- خستگی صبح
۲. کاهش هورمون رشد در خواب بد
هورمون رشد فقط در خواب عمیق تولید میشود.
بنابراین بیمارانی که خواب خوبی ندارند:
- عضلاتشان دیرتر ترمیم میشود
- درد عضلانی پیدا میکنند
- استخوانها ضعیفتر میشوند
- خستگی مزمن میگیرند
۳. اختلال ساعت زیستی (Circadian Rhythm)
درد مزمن باعث میشود ریتم شبانهروزی بدن بههم بریزد:
- شبها بیدار
- صبحها خسته
- ظهرها خوابآلود
این اختلال یکی از دلایل ادامهدار شدن درد است.
بخش ۷ — تغییرات هورمونی مرتبط با التهاب و سیستم ایمنی
درد مزمن با التهاب مزمن همراه است.
التهاب مزمن هورمونها را مختل میکند و هورمونها التهاب را تشدید میکنند؛ یک رابطه دوطرفه.
۱. افزایش سایتوکاینها
سایتوکاینها مواد شیمیایی مرتبط با التهاب هستند.
در درد مزمن:
- IL-6 یک سایتوکاین به نام اینترلوکین 6
- TNF-alpha فاکتور نکروز تومور
- CRP
افزایش مییابد.
این مواد:
- خواب را مختل میکنند
- هورمونهای تیروئید را کاهش میدهند
- تستوسترون را پایین میآورند
- اضطراب را افزایش میدهند
۲. تضعیف سیستم ایمنی
کورتیزول بالا سیستم ایمنی را ضعیف میکند.
نتیجه:
- سرماخوردگیهای مکرر
- دیر خوب شدن زخمها
- عفونتها
۳. فعال شدن «محور التهاب – درد – هورمون»
در این محور:
درد → التهاب → تغییر هورمونها → افزایش درد → التهاب بیشتر
این چرخه ادامه پیدا میکند و اگر درمان نشود، بیمار سالها در آن باقی میماند.
بخش ۸ — تغییرات هورمونی و عملکرد جنسی
درد مزمن یکی از مهمترین دلایل کاهش کیفیت رابطه جنسی است.
۱. کاهش میل جنسی
به دلیل کاهش:
- تستوسترون
- استروژن
- دوپامین
- انرژی
۲. درد حین رابطه
بهخصوص در زنان به دلیل کاهش استروژن.
۳. خستگی شدید
هورمونهای مختلشده انرژی را پایین میآورند.
۴. کاهش اعتمادبهنفس
درد مزمن باعث خستگی و بیحوصلگی میشود که این روی روان فرد اثر منفی میگذارد.
طبق نظر دکتر افشاریان، جراح و متخصص ارتوپدی، تغییرات هورمونی در بیماران مبتلا به درد مزمن آنقدر گسترده و عمیق است که گاهی خودِ این تغییرات، از درد اصلی آزاردهندهتر میشوند. او تأکید میکند که درمان درد مزمن بدون توجه به محورهای هورمونی، درمانی ناقص است و بیمار همچنان با خستگی، بیخوابی، چاقی شکمی و نوسانات خلقی درگیر خواهد بود.
بخش ۹ — چرا درمان درد مزمن بدون اصلاح هورمونها کامل نیست؟
اگر فقط به «محل درد» رسیدگی شود، اما سیستم هورمونی اصلاح نشود:
- درد برمیگردد
- خستگی ادامه دارد
- خواب بد باقی میماند
- وزن کم نمیشود
- خلق پایدار نمیشود
برای همین درمان درد مزمن باید چندبخشی باشد.
بخش ۱۰ — چگونه میتوان تغییرات هورمونی را اصلاح کرد؟
درمان شامل ۷ محور است.
۱. اصلاح خواب
- خواب منظم
- کاهش نور آبی
- فعالیت سبک عصرگاهی
- کاهش کافئین
- ملاتونین در موارد لازم
۲. اصلاح تغذیه ضدالتهاب
- سبزیجات
- امگا ۳
- کاهش قند
- پروتئین کافی
- آب کافی
۳. حرکت اصولی
ورزش منظم باعث افزایش:
- تستوسترون
- هورمون رشد
- سروتونین
- دوپامین
میشود.
۴. کاهش استرس
- مدیتیشن
- تنفس دیافراگمی
- موسیقی مناسب
- تنظیم زمان کار
۵. داروهای مناسب
نه مسکن قوی، بلکه:
- داروهای ضدافسردگی مناسب درد
- داروهای خواب
- داروهای ضدالتهاب خفیف
- داروهای ضدتشنج برای کاهش حساسیت عصبی
۶. فیزیوتراپی و بیوفیدبک
باعث بازآموزی سیستم عصبی و کاهش کورتیزول میشود.
۷. آموزش بیمار
بیمار باید بداند:
- درد مزمن الزاماً نشانه آسیب نیست
- ترس از حرکت خطرناکتر از خود درد است
- تغییرات هورمونی قابل اصلاحاند
نتیجهگیری نهایی
درد مزمن فقط یک درد طولانی نیست؛ یک بیماری پیچیده است که بر تمام سیستم هورمونی بدن تأثیر میگذارد.
این تغییرات باعث:
- افزایش کورتیزول
- کاهش تستوسترون
- کاهش استروژن
- کاهش هورمون رشد
- اختلال خواب
- افزایش وزن
- افسردگی
- کاهش میل جنسی
- ضعف سیستم ایمنی
میشوند.
شناخت این تغییرات برای درمان درست درد مزمن ضروری است.
با درمان چندبخشی و اصلاح محورهای هورمونی، میتوان قدرت بدن را بهتدریج بازگرداند.
منابع
- Campbell’s Operative Orthopaedics, 14th Ed., pp. 212–224
- Guyton & Hall, Textbook of Medical Physiology, pp. 934–958
- Wall & Melzack’s Textbook of Pain, 7th Ed., pp. 155–173
- NEJM – Chronic Pain & HPA Axis Review, 2023, pp. 402–416
- Lancet Neurology, Hormonal Dysregulation in Chronic Pain, 2022, pp. 555–570
- JAMA Endocrinology, 2024; Pain & Hormones, pp. 120–131
- Journal of Pain Research, 2023; 16: 78–95
