🔷 بخش اول: مقدمه، شیوع، علتها و انواع صافی کف پا در نوزادان
صافی کف پا در نوزادان یکی از شایعترین دلایلی است که والدین را برای ارزیابی سلامت اندامهای حرکتی فرزندشان به مطب پزشک متخصص ارتوپدی میکشاند. بسیاری از والدین زمانی که در ماههای اول زندگی متوجه میشوند فرزندشان به ظاهر فاقد قوس کف پا است، دچار نگرانی میشوند و این نگرانی زمانی بیشتر میشود که اطرافیان یا منابع نامعتبر اینترنتی این موضوع را به مشکلات جدی راه رفتن یا دردهای دائمی نسبت میدهند. در حالیکه در اغلب موارد صافی کف پا در نوزادان کاملاً طبیعی بوده و بخش مهمی از روند تکاملی قوس کف پا محسوب میشود. در همین ابتدای بحث لازم است روشن کنیم که بخش عمدهای از نوزادان و حتی کودکان تا سن ۶ سالگی دچار صافی کف پا هستند و وجود این وضعیت در سالهای نخست زندگی بهمعنای وجود بیماری نیست. حتی در منابع معتبر ارتوپدی نیز به این نکته اشاره شده که قوس کف پا در بسیاری از نوزادان به دلیل تجمع چربی کف پا و انعطافپذیری کف پا بهتدریج در سالهای بعد شکل میگیرد و معمولاً نیاز به درمان ندارد.
وقتی درباره صافی کف پا صحبت میکنیم، باید به دو مفهوم اساسی توجه کنیم: نخست، باید بین کف پای صاف انعطافی و کف پای صاف سفت تمایز قائل شویم، زیرا این دو نوع وضعیت پیامدهای کاملاً متفاوتی دارند. دوم، باید بدانیم که تشخیص صافی کف پا تنها با نگاهکردن به پا کافی نیست، بلکه ارزیابی دقیق توسط پزشک متخصص ارتوپدی اهمیت اساسی دارد. بسیاری از نوزادان در چند ماه اول، چربی بیشتری در کف پا دارند و همین موضوع باعث میشود قوس کف پا قابل مشاهده نباشد. اما این مسئله دلیلی بر بیماری نیست و بهمرور، با افزایش راه رفتن، کاهش چربی کف پا و تقویت عضلات داخلی پا، قوس کف پا مشخصتر میشود. بنابراین در بررسی صافی کف پا در نوزادان باید به مواردی مانند سن کودک، الگوی راه رفتن، میزان انعطافپذیری کف پا و سابقه خانوادگی توجه کرد.
از نظر علتشناسی، یکی از عوامل مهم در ایجاد صافی کف پا در نوزادان، افزایش انعطافپذیری رباطها یا بهاصطلاح «هایپرموبیلیتی» است. وقتی رباطها بیش از حد نرم باشند، قوس کف پا نمیتواند بهطور طبیعی شکل بگیرد و این وضعیت تا سنین بالاتر ادامه مییابد. در این شرایط کودک معمولاً دچار کف پای صاف انعطافی است و نه تنها مشکلی در عملکرد ندارد، بلکه با رشد عضلات، قوس نیز تشکیل خواهد شد. نوع دیگری از صافی کف پا، یعنی کف پای صاف سفت، شرایط متفاوتی دارد و معمولاً از نوزادی دیده نمیشود، بلکه اغلب در سنین کودکی دیرتر مشخص میشود و ممکن است ناشی از ناهنجاریهای استخوانی مانند coalition به معنای اتصال غیر نرمال در استخوان های کف پا باشد. در صافی سفت، انعطافپذیری کف پا کاهش مییابد و این وضعیت معمولاً نیازمند بررسیهای بیشتر و گاهی درمان است. در نوزادان، شکل غالب همان نوع انعطافی است که خوشخیم محسوب میشود.
توجه به این نکته مهم است که بسیاری از کودکان دارای صافی کف پا، هیچ علامتی ندارند و این وضعیت بهصورت تصادفی در معاینه کشف میشود. اما در برخی موارد، والدین شکایتهایی مانند خستگی زودرس پاها، درد ساق یا انحراف مچ پا را گزارش میکنند. این موارد اگرچه شایع نیستند، اما بررسی دقیق آنها به پزشک کمک میکند شدت صافی کف پا، نوع آن و نیاز به درمان احتمالی را مشخص کند. به همین دلیل، بخش تشخیص در ارزیابی صافی کف پا نقش کلیدی دارد و به همین دلیل عبارت تشخیص صافی کف پا یکی از مهمترین کلیدواژههای این مقاله خواهد بود.
در ایران و بسیاری از کشورهای دنیا، نگرانی والدین درباره صافی کف پا بسیار بالاتر از میزان واقعی خطر است. یکی از دلایل این موضوع نبود آموزش صحیح، باورهای اشتباه سنتی و اطلاعات غیرعلمی در فضای مجازی است. در سالهای اخیر بسیاری از متخصصان ارتوپدی، از جمله دکتر افشاریان یکی از برترین جراحان ارتوپدی در ایران، بارها تأکید کردهاند که صافی کف پا در سالهای اولیه زندگی اغلب طبیعی است و نیاز به هیچگونه کفی، کفش طبی یا مداخله درمانی ندارد، مگر اینکه علائم بالینی واضح وجود داشته باشد. بنابراین یکی از اهداف این مقاله، ارائه توضیحات علمی، ساده و قابل فهم است تا خانوادهها بدانند چه زمانی صافی کف پا طبیعی است و چه زمانی نیاز به مراجعه به پزشک دارد.
🔷 بخش دوم: تشخیص صافی کف پا در نوزادان، علائم و اهمیت ارزیابی بالینی
تشخیص صافی کف پا در نوزادان فرآیندی است که باید با دقت، حوصله و بررسی چندجانبه انجام شود. والدین معمولاً زمانی متوجه صافی کف پا میشوند که در هنگام ایستادن یا راه رفتن اولیه کودک، ظاهراً قوس کف پا دیده نمیشود. اما همانطور که در بخش اول گفته شد، در بسیاری از موارد علت اصلی دیده نشدن قوس کف پا، وجود بافتهای چربی در کف پا و نیز انعطافپذیری کف پا است که در نوزادان بهطور فیزیولوژیک بسیار بیشتر از کودکان بزرگتر است. بنابراین تشخیص صافی کف پا صرفاً با نگاهکردن به پا ممکن نیست و نیازمند معاینه دقیق است. پزشک متخصص ارتوپدی، در اولین قدم، پاهای کودک را در حالت ایستاده و نیز در حال بدون تحمل وزن بررسی میکند و سپس از والدین درباره نحوه رشد حرکتی کودک، شروع راه رفتن و سابقه خانوادگی سوال میپرسد. وضعیت راه رفتن و انحراف پاشنه نیز در این ارزیابی نقش مهمی دارند. معمولاً در کف پای صاف انعطافی، با قرار دادن کودک روی پنجه، قوس کف پا ظاهر میشود که این علامت مهمی برای تشخیص نوع انعطافپذیر است.
یکی از نکات مهم در تشخیص صافی کف پا این است که معاینه باید بر حرکت مفصل سابتالار و میزان انعطاف قوس تمرکز داشته باشد. در نوع انعطافی، پا هنگام حرکت بهخوبی میچرخد و درد یا محدودیتی وجود ندارد. اما در کف پای صاف سفت، حرکت مفاصل کاهش پیدا میکند و ممکن است کودک حتی در سنین پایینتر نیز درد یا ناراحتی نشان دهد. وجود درد در نوزاد امر نادری است، اما اگر کودک بزرگتر باشد، بررسی دقیقتر از جمله تصویربرداری با عکسبرداری ساده یا در موارد بسیار خاص CT یا MRI ضروری خواهد بود. با وجود این، در نوزادان و خردسالان کمتر از ۴ سال، تقریباً همیشه نوع انعطافی مطرح است و بسیار بهندرت نوع سفت دیده میشود. همین موضوع نشان میدهد که انجام تصویربرداریهای غیرضروری در سنین پایین هیچ توجیه علمی ندارد، مگر در موارد مشکوک.
از علائم صافی کف پا در نوزادان که والدین به آن اشاره میکنند میتوان به خستگی زودرس پاها، ترجیح نشستن طولانی، مقاومت در برابر راه رفتنهای طولانی و گاهی انحراف پاشنه به سمت خارج اشاره کرد. البته بسیاری از این علائم در کودکانی که تازه راه میروند طبیعی است و همیشه به معنای وجود صافی کف پا در نوزادان نیست. به همین دلیل پزشکان متخصص توصیه میکنند که والدین از تفسیر زودهنگام هرگونه علامت خودداری کرده و بررسی وضعیت پا بهصورت علمی و دقیق انجام شود. بسیاری از منابع معتبر ارتوپدی اشاره میکنند که انعطافپذیری کف پا یکی از مهمترین عوامل طبیعیبودن صافی کف پا است و والدین باید این نکته را بدانند که در اکثر مواقع، صافی کف پای انعطافی بدون هیچگونه مداخلهای بهبود مییابد.
در فرآیند تشخیص، نقش مشاهده قوس در حالتهای مختلف بسیار مهم است. پزشک قوس داخلی پا را در حالت ایستاده، نشسته، خوابیده و روی پنجه بررسی میکند. در نوع انعطافی، به محض اینکه کودک روی پنجه میایستد، قوس کف پا ظاهر میشود و این علامت قطعی نوع انعطافی است. این موضوع همچنین نشان میدهد که پا از نظر عملکردی سالم است و نیازی به درمان ندارد. در مقابل، در کف پای صاف سفت، کودک حتی هنگام ایستادن روی پنجه نیز قوسی ایجاد نمیکند و این علامت ممکن است نیازمند بررسی بیشتر باشد. در این حالت، اگرچه این وضعیت در نوزادان نادر است، اما بهطور معمول در سنین بالاتر دیده میشود و ممکن است ناشی از مشکلات ساختاری باشد.
در ارزیابی علائم، نکته مهم دیگر توجه به الگوی راه رفتن است. برخی کودکان دارای صافی کف پا ممکن است راهی شبیه “چرخش به داخل” یا “چرخش به خارج” داشته باشند. این وضعیتها همیشه به خود صافی کف پا مربوط نیستند، اما باید در کنار آن بررسی شوند. فشار روی لبه داخلی کف پا، ساییدگی غیرطبیعی کفشها و گاهی شکایت کودک از درد ساق یا زانو ممکن است در برخی موارد مشاهده شود. اما در بیشتر نوزادان و خردسالان، هیچیک از این علائم وجود ندارد و این موضوع اهمیت بررسی دقیق را بیشتر میکند.
یکی از اشتباهات رایج والدین، شروع زودهنگام استفاده از کفی طبی است. بسیاری از خانوادهها به محض شنیدن عبارت «صافی کف پا» تصور میکنند که باید بلافاصله از کفی طبی استفاده کنند، در حالی که در نوزادان و حتی کودکان تا ۶ سالگی، استفاده از کفی کاملاً غیرضروری و حتی گاهی مضر شناخته شده است. کفی میتواند کودک را به وابستگی به وسایل حمایتی سوق دهد و باعث کاهش فعالیت طبیعی عضلات داخلی پا شود. تنها در موارد بسیار محدود و در شرایطی که درد یا اختلال راه رفتن وجود داشته باشد، تجویز کفی طبی توسط پزشک ممکن است توصیه شود. اینجاست که نقش پزشک متخصص کاملاً مشخص میشود.
در این میان، اهمیت آموزش والدین بسیار بالاست. توضیح صحیح تفاوت بین کف پای صاف انعطافی و کف پای صاف سفت به خانوادهها کمک میکند نگرانیهای بیمورد نداشته باشند و بدانند کدام علائم مهم هستند. پزشکان متخصص ارتوپدی بارها تاکید کردهاند که صرف مشاهده نبود قوس، به معنی بیماری نیست و روند طبیعی تکامل پا باید مدنظر قرار گیرد. بسیاری از اساتید برجسته ارتوپدی در جهان، از جمله متخصصان کانادایی، بیان کردهاند که تکامل قوس پا فرآیندی تدریجی است و عجله در درمان میتواند تأثیر منفی داشته باشد. در همین زمینه، دکتر عبدالرضا افشاریان جراح و متخصص ارتوپدی و فوق تخصص زانو و شانه و لگن از کانادا نیز بر اهمیت ارزیابی بالینی دقیق و عدم استفاده نابجا از کفی یا کفش طبی در نوزادان تأکید کردهاند.
🔷 بخش سوم: درمان صافی کف پا در نوزادان، حرکات اصلاحی، نقش کفی طبی و توصیههای عملی برای والدین
درمان صافی کف پا در نوزادان باید بر پایه علم و شواهد معتبر و همچنین درک صحیح از فرآیند تکامل پا انجام شود. همانطور که در دو بخش قبلی گفته شد، در اغلب موارد صافی کف پا در نوزادان یک وضعیت طبیعی تکاملی است و تا سن ۶ سالگی تنها باید تحت نظر قرار گیرد. این نوع صافی معمولاً از نوع کف پای صاف انعطافی است و حضور انعطافپذیری کف پا بهطور واضح نشان میدهد که استخوانها، مفاصل و رباطهای پا سالم هستند. بنابراین در این سنین، درمان فعال اغلب توصیه نمیشود. اما با این حال، آموزش والدین در مورد شکلگیری قوس کف پا، تقویت عضلات و پیشگیری از عادات غلط حرکتی اهمیت بسیار زیادی دارد. درمان زمانی معنا پیدا میکند که علائمی مانند درد، خستگی، یا اختلال در راه رفتن وجود داشته باشد که البته در نوزادان نادر است.
یکی از اصول اساسی در مدیریت این وضعیت، اصلاح باورهای اشتباه درباره ضرورت کفی یا کفش طبی است. بسیاری از والدین بدون ارتباط با پزشک، اقدام به خرید انواع کفی طبی یا کفشهای گرانقیمت میکنند و تصور دارند این وسایل باعث ایجاد قوس پا میشوند، در حالی که تحقیقات متعدد نشان دادهاند که کفی هیچگونه نقشی در ایجاد قوس در نوزادان ندارد. کفی تنها زمانی تجویز میشود که علائم واقعی وجود داشته باشد. حتی در این شرایط نیز پزشک بهترین نوع کفی طبی را انتخاب میکند و مدت زمان استفاده را مشخص میکند. در نوع کف پای صاف سفت، که در نوزادان بسیار کم دیده میشود، در صورت وجود درد یا محدودیت حرکتی، بررسیهای بیشتری لازم است. اما ماهیت درمان همچنان اصولی و با حداقل مداخله خواهد بود.
تمرینات و حرکات اصلاحی در نوزادان پیچیدگی چندانی ندارند، زیرا کودک در این مرحله بیشتر زمان خود را صرف حرکات طبیعی شامل غلتیدن، چهار دست و پا رفتن و تلاش برای ایستادن میکند. اما والدین میتوانند با ایجاد شرایط مناسب، به رشد طبیعی قوس کف پا کمک کنند. مثلاً بازی کردن کودک روی سطوح مختلف با امنیت کامل، تقویت تعادل و بالا بردن حس عمقی پا اهمیت دارد. ماساژ آرام کف پا نیز میتواند باعث تحریک عضلات کوچک پا شود. این حرکات کمک میکنند انعطافپذیری کف پا افزایش یابد و روند تکامل سریعتر پیش رود. البته انجام این حرکات الزام درمانی ندارند، اما میتوانند به بهبود هماهنگی عضلانی و حرکتی کودک کمک کنند.
بهمحض شروع راه رفتن، فعالیت کودک نقش مهمی در شکلگیری قوس خواهد داشت. راه رفتن روی سطوح نرم مانند چمن یا ماسه تمیز و ایمن، باعث تقویت عضلات داخلی کف پا، عضلات ساق و تاندون تیبیالیس خلفی میشود که همگی در ایجاد قوس کف پا نقش دارند. این فعالیتها کاملاً طبیعی هستند و نیازی به تجهیزات خاص ندارند. همچنین والدین باید اجازه دهند کودک بدون کفش در محیطهای امن راه برود، زیرا این کار باعث تقویت حس عمقی و عضلات کف پا میشود. نکته مهم این است که بیشازحد محافظت کردن از پا و کفشهای سفت، نهتنها سودمند نیست، بلکه ممکن است صافی کف پا در نوزادان را طولانیتر کند.
در مواردی که علائم خفیفی مثل خستگی پا، درد گاهبهگاه یا انحراف پاشنه وجود دارد، درمان ساده و غیرتهاجمی بهترین انتخاب است. این درمانها شامل حرکات کششی، بازیهای تعادلی و راهنمایی والدین است. در هیچیک از دستورالعملهای معتبر، جراحی برای کودکان کوچک توصیه نشده است مگر اینکه مشکل ساختاری جدی و ثابت وجود داشته باشد. در این شرایط، ابتدا باید با دقت نوع کف پای صاف سفت از نوع انعطافی تشخیص داده شود. به همین دلیل است که تشخیص صافی کف پا مرحلهای بسیار مهم در روند درمان است و نباید آن را سادهانگارانه انجام داد.
در صورتی که کودک به سنین بالاتر برسد و همچنان علائم داشته باشد، فعالیتهایی مانند تمرین گرفتن اشیا با انگشتان پا، راه رفتن روی لبه خارجی پا، حرکات تقویتکننده تاندون تیبیالیس خلفی و تمرینات کششی ساق میتوانند کمک کننده باشند. اما دوباره باید تأکید شود که این تمرینات نقش درمانی فعال برای ایجاد قوس ندارند، بلکه برای کاهش علائم و تقویت عملکرد پا هستند. بسیاری از کودکان حتی بدون هیچ تمرینی، با گذر زمان و رشد عضلات، بهبود پیدا میکنند. بنابراین نقش آموزش و آگاهی بخشی والدین در زمینه درمان صافی کف پا بیش از هر درمانی اهمیت دارد.
باید اشاره کرد که در مطالعات انجامشده، استفاده از کفی طبی تنها در مواردی مفید است که کودک درد داشته باشد یا تحمیل وزن بهطور غیرطبیعی انجام شود. در غیاب درد، استفاده از کفی ضرورتی ندارد و تنها هزینه و نگرانی برای خانواده ایجاد میکند. این موضوع بارها توسط متخصصان ارتوپدی دنیا تأکید شده است. همچنین باید دانست که صافی کف پای واقعی در نوزادان هیچ ارتباطی با سلامت آینده پاها ندارد و اکثر کودکان با افزایش سن، قوس لازم را بهصورت طبیعی بهدست میآورند.
در بخش توصیههای عمومی، والدین باید بدانند چه زمانی نیاز به مراجعه مجدد وجود دارد. اگر کودک درد مداوم دارد، اگر انحراف پاشنه به سمت داخل شدیدتر شده است، اگر تفاوت بین دو پا وجود دارد یا اگر کودک تمایلی به راه رفتن ندارد، باید ارزیابی مجدد انجام شود. اما در اکثر نوزادان، پیگیری دورهای کافی است. مشاوره صحیح میتواند از اضطراب والدین جلوگیری کند و روند درمان را کوتاهتر نماید.
در نهایت، آنچه اهمیت دارد نگاه علمی و آرام به موضوع است. نگرانی بیشازحد نهتنها کمکی نمیکند، بلکه باعث مداخلات غیرضروری میشود. در بسیاری از منابع علمی اشاره شده است که «صافی کف پای فیزیولوژیک» بخشی از تکامل طبیعی پا است و نیازی به درمان ندارد. در همین راستا، عباراتی مانند صافی کف پا در نوزادان، قوس کف پا، درمان صافی کف پا و حرکات اصلاحی کف پا بارها در این مقاله تکرار شدند تا والدین با مفهوم درست و علمی این شرایط آشنا شوند. با رسیدن کودک به سن مدرسه، معمولاً وضعیت قوس کاملاً طبیعی میشود و تنها درصد اندکی از کودکان تا بزرگسالی صافی کف پای علامتدار خواهند داشت.
📚 منابع
- Staheli L. “Flatfoot in Children.” Pediatrics, 1987; pp. 89–95.
- Mosca V. “Flexible Flatfoot in Children and Adolescents.” J Am Acad Orthop Surg, 2010; pp. 623–632.
- Harris EJ. “The Natural History and Pathophysiology of Flatfoot.” Foot and Ankle Clinics, 2012; pp. 725–739.
- Wenger DR, Mauldin D. “Pediatric Foot Deformities.” In: Campbell’s Operative Orthopaedics, 13th ed.; pp. 1356–1364.
- Sabharwal S. Pediatric Orthopedics, Springer, 2015; pp. 221–228.
- Evans AM. “The Paediatric Flat Foot: A Review.” J Foot Ankle Res, 2008; pp. 1–9.
- Sullivan JA. “Clinical Assessment of the Pediatric Foot.” JBJS, 1999; pp. 144–150.
- Khosla S. “Foot Arch Development in Children.” Clin Orthop Relat Res, 1995; pp. 12–17.
- Bassett FH. “Rigid Flatfoot in Children.” Foot & Ankle International, 1990; pp. 125–135.
- Kane K. “Orthotic Management of Pediatric Flatfoot.” Pediatric Clinics, 2014; pp. 89–101.
- Payne C. “Foot Posture and Paediatric Assessment.” J Am Podiatr Med Assoc, 2003; pp. 517–525.
- Villarroya A. “Development of the Medial Longitudinal Arch in Children.” Human Movement Science, 2015; pp. 23–32.
- Banwell HA. “Systematic Review of Pediatric Flatfoot Treatment.” J Foot Ankle Res, 2018; pp. 14–22.
- Pfeiffer M. “Prevalence of Flatfoot Among Preschool Children.” Pediatrics, 2006; pp. 280–285.
- Bordelon RL. “Subtalar Joint Biomechanics and Flatfoot.” Clin Orthop Relat Res, 1983; pp. 52–57.
