درمان دررفتگی مادرزادی لگن (DDH) در سنین ۶ تا ۱۸ ماهگی یک روند تخصصی و چند مرحلهای است که معمولاً با جااندازی بسته و گچ گیری اسپایکا آغاز میشود. به دلیل افزایش سفتی بافتها در این سن، این روش جایگزین هارنس نوزادی میگردد. تشخیص دیرهنگام این عارضه خطر نیاز به جااندازی باز (جراحی) یا استئوتومی را افزایش میدهد. اگر در جستجوی جراح لگن در مشهد یا سایر متخصصین ارتوپدی کودکان هستید، ارجاع به پزشک متخصص در این زمینه برای دستیابی به مفصل پایدار و جلوگیری از عوارض طولانی مدت مانند لنگیدن و آرتروز در بزرگسالی، حیاتی است. در ادامه به معرفی روشهای درمانی دررفتگی مادرزادی لگن میپردازیم.
مرحله اول: استراتژی جااندازی بسته و تثبیت با گچ اسپایکا
در سنین میانی (۶ تا ۱۸ ماه)، جااندازی بسته روش طلایی درمان است که هدف آن قرار دادن سر استخوان ران (فمور) در داخل حفره لگنی (استابولوم) با استفاده از مانورهای ملایم دستی است. این اقدام حیاتی حتماً باید تحت بیهوشی عمومی و با حضور متخصص ارتوپد کودکان انجام شود. در مواردی ممکن است برای تسهیل جااندازی، چند هفته قبل از عمل اصلی از کشش پوستی (Traction) استفاده شود.
پس از موفقیت جااندازی، برای حفظ مفصل در موقعیت صحیح، کودک بلافاصله با گچ اسپایکا (Spica Cast) گچ گیری میشود. این گچ مفصل را در وضعیت درمانی باز و خمیده نگه میدارد تا حفره استابولوم فرصت یابد با فشار سر فمور، به شکل عمیقتر و مناسبتری رشد کند. کودک به طور معمول برای حدود ۳ ماه در گچ باقی میماند و وضعیت مفصل به طور منظم با رادیوگرافی کنترل میشود.
مرحله دوم: مداخلات جراحی (Open Reduction) در صورت شکست جااندازی بسته
اگر جااندازی بسته موفقیت آمیز نباشد (به دلیل وجود موانعی مانند بافتهای نرم مسدود کننده یا تغییر شکلهای استخوانی شدید) یا مفصل لگن در گچ گیری پایدار نماند، از روش جااندازی باز (Open Reduction) استفاده میشود. در این روش جراح با ایجاد یک برش، به طور مستقیم به مفصل دسترسی پیدا کرده و با برداشتن موانع داخلی مفصل (مانند کپسول مفصلی سفت یا رباطهای اضافی)، سر استخوان ران را مستقیماً در حفره استابولوم قرار میدهد. پس از جااندازی موفق، پای بیمار برای تثبیت مفصل در جایگاه جدید، با گچ اسپایکا گچ گیری میشود.
علاوه بر این در مواردی که بدشکلیهای استخوانی قابل توجهی در استخوان ران یا حفره لگن وجود دارد، جراحیهای پیشرفتهتری به نام استئوتومی ضروری است که شامل موارد زیر میشود:
- استئوتومی کوتاه کننده فمور (Femoral Osteotomy): برای کاهش فشار بر روی مفصل و تسهیل قرارگیری سر فمور در حفره، بخشی از استخوان ران برداشته میشود.
- استئوتومی لگن (Pelvic Osteotomy): برای تغییر جهت حفره استابولوم و بهبود پوشش آن بر سر فمور، جراحیهایی مانند استئوتومی سالتر انجام میگیرد.
چه درمان از نوع بسته باشد و چه نیاز به جراحی باز وجود داشته باشد، مراقبتهای پس از درمان نقش حیاتی در موفقیت نهایی دارند و از عوارضی مانند نکروز آواسکولار جلوگیری میکنند.
پروتکلهای مراقبت از گچ اسپایکا
پس از جااندازی و گچ گیری، رعایت دقیق پروتکلهای زیر توسط والدین، برای حفظ سلامت پوست و جلوگیری از عوارض در طول دوره درمان کاملاً ضروری است:
- بهداشت و نظافت: آموزشهای لازم به والدین داده میشود تا گچ را به خصوص در ناحیه پوشک و مجرای ادرار، کاملاً تمیز نگه دارند. این اقدام برای جلوگیری از خیس شدن گچ و پیشگیری از عفونت پوستی و تحریک شدن پوست زیر گچ حیاتی است.
- بررسی پوست: لازم است والدین به صورت روزانه لبههای گچ را بررسی کنند تا مطمئن شوند هیچ نقطه فشاری یا زخمی در زیر لبهها ایجاد نشده است. هرگونه بوی نامطبوع، تب یا ترشح غیرعادی باید فوراً به پزشک اطلاع داده شود.
- حمایتهای خانواده: والدین باید نحوه صحیح جابجایی، تغذیه و استراحت دادن به کودک را با وجود گچ بزرگ اسپایکا بیاموزند. استفاده از وسایل حمل و نقل و صندلیهای ویژه برای حفظ راحتی و وضعیت درمانی کودک توصیه میشود.
شاید این مقاله هم برات جالب باشد: دررفتگی مادرزادی لگن یعنی چه؟
نقش حیاتی فیزیوتراپی پس از برداشتن گچ اسپایکا
پس از اینکه گچ اسپایکا برداشته میشود، عضلات اطراف لگن و ران به دلیل بیحرکتی طولانی مدت دچار ضعف و سفتی میشوند و دامنه حرکتی مفصل کاهش مییابد. در این مرحله فیزیوتراپی و کاردرمانی نقش حیاتی ایفا میکنند؛ هدف اصلی این اقدامات بازیابی کامل قدرت عضلانی (به ویژه عضلات بازکننده و دور کننده لگن) و بهبود کامل دامنه حرکتی مفصل است.
همچنین فیزیوتراپی به کودک کمک میکند تا با سرعت مناسب، مهارتهای حرکتی رشدی که به دلیل گچ گیری به تعویق افتادهاند (مانند نشستن، چهار دست و پا رفتن، ایستادن و راه رفتن) را مجدداً کسب کند. علاوه بر این تقویت عضلات اطراف لگن منجر به افزایش ثبات دینامیک مفصل شده و با حفظ سر استخوان ران در حفره لگن، به طور مؤثری ریسک عود دررفتگی را کاهش میدهد.
پیگیریهای رادیولوژیک طولانیمدت
موفقیت درمان دررفتگی تکاملی مفصل لگن (DDH) در کودکان ۶ تا ۱۸ ماهه، تنها با جااندازی اولیه حاصل نمیشود، بلکه نیازمند پیگیری منظم و طولانیمدت است که میتواند تا پایان دوره رشد کودک ادامه یابد. ابزار اصلی این نظارت، رادیوگرافی (عکسبرداری با اشعه ایکس) است.
شاید این مقاله هم برات جالب باشد: چرا دررفتگی مادرزادی لگن باید هر چه سریعتر درمان شود؟
این تصاویر به متخصص ارتوپد کودکان امکان میدهد تا بر رشد حفره لگنی (استابولوم) نظارت کند و مطمئن شود که به اندازه کافی عمیق شده و پوشش لازم برای سر استخوان ران (فمور) را فراهم میکند. همچنین رادیوگرافی برای بررسی دقیق موقعیت و شکل سر فمور و پیشگیری از عوارض جدی مانند ایسکمی آواسکولار (مرگ بافت استخوانی به دلیل اختلال خونرسانی) حیاتی است. این پیگیریهای منظم امکان تشخیص زودهنگام هرگونه عود، بدشکلی یا نارسایی رشدی استابولوم را فراهم میسازد تا در صورت لزوم مداخله جراحی اصلاحی در مناسبترین زمان انجام شده و نتیجه درمانی بلند مدت تضمین شود.
سخن آخر
درمان دررفتگی تکاملی مفصل لگن (DDH) در سنین ۶ تا ۱۸ ماهگی یک روند تخصصی و چند مرحلهای است که به طور معمول با جااندازی بسته تحت بیهوشی و گچ گیری اسپایکا آغاز میشود. همانطور که دکتر عبدالرضا افشاریان متخصص برجسته ارتوپدی کودکان، تأکید میکنند که تشخیص دیرهنگام این عارضه خطر نیاز به جااندازی باز (جراحی) و بدشکلیهای استخوانی را افزایش میدهد.
در نتیجه هوشیاری والدین نسبت به علائمی مانند عدم تقارن چینهای ران یا محدودیت باز شدن پاها و مراجعه فوری به پزشک ارتوپد کودکان حیاتی است. درمان به موقع و پیگیری دقیق (شامل کنترلهای رادیولوژیک) شانس موفقیت کامل را افزایش داده و از عوارض طولانی مدت مانند لنگیدن و آرتروز در بزرگسالی جلوگیری میکند.
