علت کبودی بعد از جراحی

کبودی بعد از جراحی یکی از طبیعی‌ترین و رایج‌ترین تغییراتی است که بیماران پس از عمل تجربه می‌کنند. این کبودی‌ها معمولاً از چند ساعت تا چند روز بعد از جراحی ظاهر می‌شوند و ممکن است رنگ‌های مختلفی مثل آبی، بنفش، سبز، زرد یا قهوه‌ای روشن داشته باشند. بسیاری از بیماران با دیدن این تغییرات دچار نگرانی می‌شوند، چون تصور می‌کنند که شاید مشکلی جدی مثل خونریزی داخلی، پارگی بخیه‌ها یا عفونت اتفاق افتاده باشد. در واقعیت، در بیش از ۹۰ درصد موارد، کبودی بخشی از روند طبیعی بهبود بافت‌هاست.

کبودی زمانی ایجاد می‌شود که مقدار کمی خون از رگ‌های کوچک بدن بیرون می‌ریزد و در فضای زیر پوست جمع می‌شود. این پدیده در نتیجه‌ی برش‌های جراحی، فشار ابزارها، کشش بافت‌ها، استفاده از تورنیکه یا حتی خود روند ترمیم بدن ایجاد می‌شود. در بیشتر موارد، این کبودی‌ها بدون نیاز به درمان خاصی، ظرف ۱۰ تا ۱۴ روز کاملاً جذب می‌شوند.

اما دانستن اینکه دقیقاً چه چیزهایی باعث ایجاد کبودی بعد از عمل می‌شوند، هم برای بیمار و هم برای همراهانش اهمیت زیادی دارد. آگاهی باعث کاهش اضطراب، جلوگیری از برداشت‌های اشتباه، و کمک به مراقبت بهتر در دوران نقاهت می‌شود.

در این مقاله، با لحنی کاملاً ساده، لطیف و قابل‌درک علت‌های شایع کبودی بعد از جراحی را با جزئیات کامل بررسی می‌کنیم. همچنین توضیح می‌دهیم که چه موقع کبودی طبیعی است و چه زمانی نیاز به توجه فوری پزشکی دارد.

به گفته دکتر افشاریان جراح و متخصص ارتوپدی یکی از مهم‌ترین بخش‌های مراقبت بعد از عمل، فهمیدن این موضوع است که چه تغییری طبیعی و چه تغییری غیرطبیعی است. کبودی معمولاً طبیعی است، اما شکل خاصی از آن ممکن است نیازمند پیگیری باشد. در این مقاله، تمام این موارد را شفاف توضیح خواهیم داد.

کبودی چیست و چرا ایجاد می‌شود؟

کبودی یا اکیموز (Ecchymosis) نوعی تغییر رنگ پوست است که به‌دلیل خروج مقدار کمی خون از رگ‌های کوچک—معمولاً مویرگ‌ها—به درون بافت‌های زیر پوست اتفاق می‌افتد. این خون خارج‌شده در فضای بین‌بافتی باقی می‌ماند تا زمانی که بدن آن را تجزیه و جذب کند. در طول این روند، رنگ کبودی تغییر می‌کند:

• روز ۱ تا ۲: آبی یا بنفش تیره
  ● روز ۳ تا ۵: سبز متمایل بهآبی
  ● روز ۵ تا ۷: سبز و سپس زرد
  ● روز ۷ تا ۱۰: زرد روشن
  ● روز ۱۰ تا ۱۴: محو شدن

این تغییر رنگ یک نشانه بسیار مهم است که نشان می‌دهد بدن در حال جذب طبیعی خون و ترمیم بافت‌هاست.

---

چرا بعد از جراحی کبودی ایجاد می‌شود؟

۱. آسیب ناگزیر به رگ‌های کوچک

در هر جراحی – حتی در کوچک‌ترین و دقیق‌ترین عمل‌ها—به اجبار مقداری آسیب به رگ‌های ریز ایجاد می‌شود. این رگ‌ها به قدری ظریف هستند که با چشم دیده نمی‌شوند. وقتی پوست یا بافت‌ها برش می‌خورند، یا حتی جراح با ملایمت بافت را کنار می‌زند، بخشی از مویرگ‌ها پاره می‌شوند. خون خارج‌شده در بافت‌ها پخش می‌شود و بعدها به صورت کبودی دیده می‌شود.

این پدیده طبیعی‌ترین و شایع‌ترین علت کبودی پس از عمل است.

---

۲. حرکت خون در مسیر جاذبه

خون تمایل دارد در جهت نیروی جاذبه حرکت کند. یعنی اگر عمل جراحی روی زانو انجام شده باشد، کبودی ممکن است در:

• ساق
  ● مچ
  ● یا حتی کف پا

دیده شود. این به معنی وجود مشکلی در جراحی نیست؛ بلکه فقط نشان می‌دهد خون آزادشده از رگ‌های کوچک، در مسیرهای پایین‌تر تجمع کرده است.

نمونه‌های رایج:

• عمل شانه → کبودی در بازو و ساعد
  ● عمل ران → کبودی در زانو
  ● عمل شکم → کبودی در کشاله‌ران یا پهلو

پس کبودی دور از محل جراحی کاملاً طبیعی است.

---

۳. استفاده از تورنیکه

تورنیکه یک وسیله است که در جراحی‌های اندام مثل:

• زانو
  ● آرنج
  ● ساعد
  ● بازو

استفاده می‌شود. تورنیکه با ایجاد فشار موقت جریان خون را کنترل می‌کند تا جراحی با خونریزی کم و با دقت انجام شود. پس از باز کردن آن، خون به‌سرعت وارد بافت‌ها می‌شود و این می‌تواند باعث کبودی نسبتاً گسترده شود.

---

۴. داروهای رقیق‌کننده خون

این داروها معمولاً بعد از عمل برای جلوگیری از لخته تجویز می‌شوند. هر دارویی که از لخته شدن خون جلوگیری کند، احتمال کبودی را بالا می‌برد.

نمونه‌ها:

• آسپرین
  ● کلوپیدوگرل
  ● وارفارین
  ● ریواروکسابان
  ● اِنُکساپارین (هپارین)

اگر بیمار قبل از عمل نیز این داروها را مصرف کرده باشد، کبودی حتی بیشتر هم خواهد شد.

---

۵. افزایش سن

پوست و بافت‌های بدن با بالا رفتن سن نازک‌تر می‌شوند. مویرگ‌ها شکننده‌تر و حساس‌تر می‌شوند. بنابراین افراد مسن بیشتر و شدیدتر کبود می‌شوند.

همچنین جذب خون در بافت‌های افراد مسن کندتر است.

---

۶. ورم بعد از عمل (Edema)

ورم باعث فشار به رگ‌ها و بافت‌ها می‌شود. این فشار باعث می‌شود خون راحت‌تر از مویرگ‌ها خارج شود و کبودی بیشتر شود.

---

۷. فشار ابزارهای جراحی

در بسیاری از جراحی‌ها، ابزارهایی برای کنارزدن بافت‌ها استفاده می‌شود. این ابزارها گاهی روی بافت فشار می‌آورند و همین فشار می‌تواند کبودی ایجاد کند.

مثلاً در جراحی‌های:

• لگن
  ● ران
  ● زانو
  ● شانه

این نوع کبودی بسیار شایع است.

---

۸. تزریق‌های حین جراحی

هر تزریقی—حتی کوچک‌ترین سوزن—می‌تواند کبودی ایجاد کند، مخصوصاً اگر داروهای رقیق‌کننده خون مصرف شده باشد.

---

۹. التهاب طبیعی بدن در روند ترمیم

بدن برای ترمیم بافت‌ها، واکنش التهابی کنترل‌شده ایجاد می‌کند. این التهاب باعث می‌شود رگ‌ها کمی متسع شوند و خون از آنها نشت کند. این نوع نشت خفیف، عامل بخشی از کبودی طبیعی بعد از عمل است.

---

۱۰. مشکلات انعقادی پنهان

برخی افراد بدون اینکه خودشان بدانند، دچار مشکلات خفیف انعقادی هستند. این مشکلات ممکن است در زندگی روزمره علامت خاصی ایجاد نکنند، اما پس از جراحی باعث کبودی شدیدتر شوند.

---

۱۱. بانداژهای سفت یا شل

اگر بانداژ بیش از حد سفت باشد، خون در یک ناحیه جمع می‌شود. اگر خیلی شل باشد، خون آزادانه در مسیر جاذبه پخش می‌شود. هر دو حالت می‌توانند الگوی خاصی از کبودی ایجاد کنند.

---

۱۲. نحوه قرار دادن اندام بعد از عمل

اگر اندام عمل‌شده مدتی پایین‌تر از سطح قلب قرار بگیرد (مثل آویزان کردن پا)، خون در آن ناحیه جمع می‌شود و کبودی افزایش می‌یابد.

برای همین، بالا نگه داشتن اندام در روزهای اول بسیار مهم است.

---

۱۳. جابه‌جایی بیمار بعد از بیهوشی

بیماران پس از عمل بیهوش هستند و هنگام انتقال ممکن است اندام در موقعیت نامناسب قرار بگیرد، یا به ناحیه عمل‌شده فشار وارد شود. این فشار ناخواسته می‌تواند کبودی ایجاد کند.

---

۱۴. فعالیت زیاد در روزهای اول

طبق نظر دکتر افشاریان یکی از جراحان برجسته ارتوپدی ایران و عضو کالج سلطنتی جراحان کانادا بسیاری از کبودی‌های شدید ناشی از فعالیت‌های زودهنگام بیماران است.
حرکت زیاد در ۴۸ ساعت اول، خون داخل بافت‌ها را جابه‌جا می‌کند و کبودی را گسترده‌تر می‌کند.

---

۱۵. بیماری‌های کبدی

کبد نقش مهمی در ساخت فاکتورهای انعقادی دارد. حتی مشکلات خفیف کبدی می‌توانند کبودی را افزایش دهند.

---

۱۶. مدت و نوع جراحی

هرچه عمل:

• طولانی‌تر
  ● با برش بزرگ‌تر
  ● یا شامل بافت‌های عمقی‌تر

باشد، کبودی بیشتری ایجاد می‌شود.

---

۱۷. بی‌حسی‌های ناحیه‌ای

برخی بلوک‌های عصبی، مثل بلوک فمورال (بی‌حسی عصب ران)، ممکن است باعث کبودی در ناحیه تزریق شوند.

---

۱۸. نوع پوست بیمار

پوست‌های روشن یا نازک زودتر کبود می‌شوند.

۱۹. چربی زیر پوست

افراد با چربی بیشتر زیر پوست معمولاً کبودی‌های وسیع‌تر و طولانی‌مدت‌تری دارند. چربی خون را مدت بیشتری نگه می‌دارد.

---

۲۰. ضربه ناخواسته در دوران نقاهت

برخورد ساده با یک سفتی، لبه تخت یا صندلی، می‌تواند باعث ایجاد کبودی تازه یا شدید کردن کبودی‌های قبلی شود.

---

۲۱. خونریزی مختصر در حین عمل

در بسیاری از جراحی‌ها، مقدار بسیار کمی خون در بافت‌ها باقی می‌ماند که کاملاً طبیعی است. این خون همان چیزی است که به مرور زمان به کبودی تبدیل می‌شود.

---

۲۲. بی‌تحرکی و جمع شدن خون

گاهی بیمار به‌دلیل درد یا اضطراب، مدت طولانی بی‌حرکت می‌ماند. این باعث تجمع خون در اندام تحتانی می‌شود و کبودی را افزایش می‌دهد.

---

۲۳. ضعف تغذیه یا کمبود ویتامین‌ها

کمبود ویتامین C، ویتامین K یا پروتئین می‌تواند باعث شکنندگی رگ‌ها و افزایش کبودی شود.

---

۲۴. فشار ناشی از پانسمان جراحی یا گچ

در عمل‌های ارتوپدی، گاهی گچ یا آتل استفاده می‌شود. فشاری که این ابزارها وارد می‌کنند می‌تواند کبودی ایجاد کند.

---

۲۵. واکنش پوست به چسب‌ها

بعضی بیماران به چسب‌های جراحی حساسیت دارند. این حساسیت ممکن است به صورت کبودی، قرمزی یا التهاب بروز کند.

---

۲۶. جراحی‌های ناحیه وسیع یا چندمحلی

وقتی جراحی بیش از یک ناحیه را درگیر می‌کند—مثلاً هم برش پوستی وجود دارد، هم کار روی بافت عمقی انجام می‌شود—خونریزی‌های بسیار خفیف در چند لایه ایجاد می‌شود و این می‌تواند الگوی گسترده‌تری از کبودی ایجاد کند. این موضوع بخصوص در جراحی‌های:

• لگن
  ● ران
  ● زانو
  ● شکم

شایع‌تر است. هر قدر حجم بافت‌هایی که دستکاری شده‌اند بیشتر باشد، احتمال کبودی هم بیشتر است.

---

۲۷. استفاده از سرم‌های تزریقی و داروهای وریدی

در حین جراحی یا بعد از آن، سرم‌ها و داروهای مختلفی از طریق رگ تزریق می‌شوند. اگر رگ ضعیف باشد یا سوزن کمی جابه‌جا شود، مقداری خون زیر پوست نشت می‌کند و کبودی موضعی ایجاد می‌شود. این نوع کبودی معمولاً کوچک، گرد و محدود است و خطرناک نیست.

---

۲۸. کشش پوست هنگام بخیه زدن

وقتی بخیه زده می‌شود، مخصوصاً اگر نیاز باشد لبه‌های پوست کمی کشیده شوند، فشار مختصری به رگ‌های کوچک اطراف وارد می‌شود. این فشار می‌تواند کبودی ایجاد کند. در بخیه‌های محکم‌تر، کبودی کمی بیشتر دیده می‌شود.

---

۲۹. استفاده از محلول‌های ضدعفونی

برخی محلول‌ها مثل بتادین (Povidone-Iodine) یا محلول‌های الکلی ممکن است در پوست‌های حساس باعث التهاب خفیف یا ترک‌خوردگی رگ‌های کوچک سطحی شوند. این حالت می‌تواند شبیه کبودی دیده شود.

---

۳۰. عوامل ژنتیکی

بعضی افراد به‌طور طبیعی رگ‌های سطحی شکننده‌تر دارند. این افراد ممکن است حتی با کوچک‌ترین فشار کبود شوند. جراحی در این افراد به‌طور طبیعی کبودی بیشتری تولید می‌کند.

---

۳۱. اختلالات هورمونی

هورمون‌ها نقش مهمی در سلامتی رگ‌ها دارند. مشکلات غدد، تیروئید یا حتی اختلالات هورمونی ساده می‌توانند باعث کبودی بیشتر بعد از عمل شوند.

---

۳۲. کم‌آبی بدن

وقتی بدن کم‌آب باشد، رگ‌ها شکننده‌تر می‌شوند و جریان خون به‌خوبی تنظیم نمی‌شود. این موضوع احتمال کبودی را افزایش می‌دهد.

---

۳۳. فشار ناشی از ماساژ اشتباه بعد از عمل

برخی بیماران به اشتباه محل عمل را ماساژ می‌دهند یا روی آن فشار وارد می‌کنند. این کار می‌تواند خون را جابه‌جا کند و موجب کبودی شدیدتر شود.

---

۳۴. بستن سفت گن یا بریس

در بعضی جراحی‌ها از گن، بریس یا شکم‌بند استفاده می‌شود. اگر این ابزارها بیش از حد محکم بسته شوند، باعث تجمع خون در نقاط پایین‌تر می‌شوند و کبودی ایجاد می‌کنند.

---

۳۵. واکنش به داروهای بی‌هوشی

مقداری از داروهای بی‌هوشی می‌توانند روی گردش خون اثر بگذارند و باعث شل شدن دیواره رگ‌ها شوند. در این حالت نشت خفیف خون از مویرگ‌ها طبیعی است و به صورت کبودی ظاهر می‌شود.

---

۳۶. مصرف الکل یا دخانیات قبل از عمل

الکل و سیگار جریان خون را مختل می‌کنند و باعث شکنندگی رگ‌ها می‌شوند. این موضوع در بهبودی بعد از عمل اثر منفی دارد و احتمال کبودی را هم افزایش می‌دهد.

---

۳۷. ضعف سیستم لنفاوی

سیستم لنفاوی (Lymphatic System) وظیفه جمع‌کردن مایعات اضافه بافت‌ها را بر عهده دارد. اگر لنف به خوبی کار نکند، مایع و خون در بافت‌ها باقی می‌ماند و کبودی دیرتر برطرف می‌شود.

---

۳۸. فشار ناشی از وسیلهٔ جراحی روی میز عمل

در جراحی‌های طولانی، اندام‌ها مدت زیادی بی‌حرکت هستند و ممکن است روی قسمتی از بدن فشار وارد شود. این فشار می‌تواند کبودی موضعی ایجاد کند.

---

۳۹. مقاوم بودن بافت چربی در برابر جذب خون

همان‌طور که اشاره شد، چربی خون را دیرتر جذب می‌کند. این موضوع در عمل‌هایی مثل:

• آرتروسکوپی زانو
  ● آرتروپلاستی
  ● لیپوماتیک
  ● جراحی‌های ران

بسیار دیده می‌شود.

---

۴۰. کبودی ناشی از حرکت بافت‌ها هنگام جراحی

وقتی جراح بافت‌ها را کنار می‌زند، گاهی لایه‌های مختلف نسبت به هم جابه‌جا می‌شوند. این جابه‌جایی باعث پارگی بسیار ظریف رگ‌ها در لایه‌های میانی می‌شود که به صورت کبودی چند روز بعد ظاهر می‌شود.

---

چه نوع کبودی‌ها طبیعی هستند؟

برای بیماران، دانستن اینکه چه نوع کبودی قابل انتظار است، بسیار مهم است. کبودی‌های زیر کاملاً طبیعی هستند:

۱. کبودی با رنگ بنفش، سبز، زرد یا قهوه‌ای

کاملاً طبیعی و نشان‌دهندهٔ روند طبیعی جذب است.

۲. کبودی دور از محل جراحی

مثل کبودی پا بعد از عمل زانو — به دلیل حرکت خون در مسیر جاذبه.

۳. کبودی گرم نیست

اگر ناحیه کبود گرم نباشد، معمولاً عفونت وجود ندارد.

۴. کبودی دردناک نیست

کبودی خفیف فقط در لمس درد خفیف دارد؛ درد شدید نشانهٔ مشکل جدید است.

۵. کبودی که هر روز روشن‌تر می‌شود

یعنی روند جذب خوب است.

۶. کبودی که با استراحت و یخ‌گذاری بهتر می‌شود

این حالت طبیعی است.

---

چه کبودی‌هایی خطرناک هستند؟

بیمار باید در موارد زیر سریعاً به پزشک اطلاع دهد:

۱. کبودی بسیار سفت و همراه با درد شدید

ممکن است علامت هماتوم (Hematoma) باشد؛ یعنی تجمع زیاد خون.

۲. کبودی که ناگهان بزرگ می‌شود

این علامت خونریزی فعال است.

۳. کبودی همراه با تب

می‌تواند نشانه عفونت باشد.

۴. کبودی که گرم، قرمز یا چرکی است

این تغییرات عفونتی هستند.

۵. کبودی همراه با تنگی نفس یا درد قفسه سینه

این وضعیت خطرناک است و باید فوراً بررسی شود.

۶. کبودی غیرقرینهٔ دوطرفه

ممکن است مشکل خونی وجود داشته باشد.

---

 

چگونه کبودی بعد عمل را کاهش دهیم؟

۱. بالا نگه داشتن اندام (Elevation)

اندام باید بالاتر از سطح قلب قرار بگیرد.
این کار جریان خون را کاهش می‌دهد و کبودی کم‌تر می‌شود.

۲. یخ‌گذاری صحیح

در ۷۲ ساعت اول:

• هر نوبت ۲۰ دقیقه
  ● با پارچه روی پوست
  ● ۴ تا ۶ بار در روز

یخ باعث کاهش نشت خون از رگ‌ها می‌شود.

۳. استفاده از بانداژ مناسب

بانداژ باید:

• نه خیلی سفت
  ● نه خیلی شل

باشد. بانداژ صحیح جریان خون و لنف را بهبود می‌دهد.

۴. مصرف مایعات کافی

آب کافی باعث تقویت رگ‌ها و بهبود گردش خون می‌شود.

۵. پیاده‌روی ملایم

حرکت سبک باعث جذب خون تجمع‌یافته می‌شود.

۶. پرهیز از فعالیت سنگین

فعالیت شدید باعث افزایش کبودی می‌شود.

۷. ویتامین C و K به میزان کافی

این ویتامین‌ها دیواره رگ‌ها را مقاوم می‌کنند.

۸. استفاده از کمپرس گرم پس از روز اول

بعد از ۷۲ ساعت، گرما به جذب خون کمک می‌کند.

---

راه‌های جلوگیری از کبودی بعد عمل 

• پرهیز از داروهای رقیق‌کننده قبل از عمل (طبق دستور پزشک).
  ● مصرف ویتامین‌ها و تغذیه مناسب.
  ● پرهیز از الکل و دخانیات.
  ● کنترل بیماری‌های زمینه‌ای مثل دیابت یا مشکلات کبدی.
  ● استفاده از تکنیک‌های جراحی کم‌تهاجمی.
  ● مراقبت صحیح بعد از عمل.
  ● استراحت کافی در ۴۸ ساعت اول.

---

جمع‌بندی

کبودی بعد از جراحی در بیشتر موارد کاملاً طبیعی است و نشان‌دهندهٔ روند طبیعی ترمیم بافت‌هاست. این کبودی‌ها معمولاً ظرف ۱۰ تا ۱۴ روز به‌طور کامل از بین می‌روند.
تنها در مواردی که کبودی شدید، سفت، همراه با درد زیاد، تب یا گرمی محل باشد، باید فوراً با پزشک تماس گرفت.

فهمیدن اینکه چه کبودی‌هایی طبیعی هستند، باعث آرامش بیمار می‌شود و روند بهبودی را سریع‌تر می‌کند. همان‌طور که طبق نظر دکتر افشاریان یکی از جراحان برجسته ارتوپدی ایران و عضو AAOS، آگاهی بیمار از روند طبیعی پس از عمل، بخشی مهم از مراقبت پساجراحی است.