اگر در ناحیه کشاله ران یا باسن خود احساس درد میکنید و این درد به مرور شدیدتر میشود، ممکن است با عارضهای به نام سیاه شدن سر استخوان ران روبهرو باشید. جراح لگن در مشهد و متخصصان ارتوپد تأکید دارند که تشخیص زودهنگام این مشکل میتواند از تخریب کامل مفصل ران جلوگیری کند. در این مقاله به زبان ساده و کامل توضیح میدهیم که این بیماری چیست، چرا ایجاد میشود، چه علائمی دارد و چگونه درمان میشود. با خواندن این مقاله تا انتها، دقیقاً میفهمید چرا نباید حتی یک روز درد کشاله ران را نادیده بگیرید و چطور میتوانید مفصلتان را برای همیشه نجات دهید.
سیاه شدن سر استخوان ران یعنی چه؟
سیاه شدن سر استخوان ران یعنی سلولهای استخوانی در قسمت بالایی استخوان ران به دلیل نرسیدن خون کافی میمیرند. وقتی خون به استخوان نرسد، اکسیژن و مواد مغذی هم نمیرسد و استخوان بهتدریج ضعیف و نرم میشود. این مشکل را در اصطلاح پزشکی «نکروز آواسکولار» یا «استئونکروز» مینامند. بیشتر اوقات این اتفاق در سر استخوان ران میافتد چون این قسمت وزن بدن را تحمل میکند. اگر زود تشخیص داده نشود، سر استخوان تغییر شکل میدهد، میشکند و در نهایت مفصل ران از بین میرود و بیمار به آرتروز شدید لگن دچار میشود.
مهمترین دلایل سیاه شدن سر استخوان ران
چند عامل اصلی باعث قطع یا کاهش خونرسانی به سر استخوان ران میشوند. شکستگی یا دررفتگی شدید لگن، مصرف طولانیمدت داروهای کورتونی مثل پردنیزولون و دگزامتازون، ، بیماریهای خونی مثل کمخونی داسیشکل، دیابت، لوپوس و روماتیسم از شایعترین دلایل هستند. همچنین غواصی عمیق و طولانی، شیمیدرمانی، پرتودرمانی و بعضی داروهای بدنسازی غیرمجاز هم میتوانند این مشکل را ایجاد کنند. در بسیاری از موارد چند عامل با هم ترکیب میشوند و خطر را بیشتر میکنند.
علائم اولیه و پیشرفته این بیماری
در روزهای اول ممکن است فقط کمی درد مبهم در کشاله ران یا باسن احساس کنید که با فعالیت زیادتر میشود. به مرور درد شدیدتر شده و حتی هنگام استراحت و خواب هم ادامه پیدا میکند. دامنه حرکت مفصل ران کم میشود، راه رفتن سخت میشود و بیمار لنگ میزند. با پیشرفت بیماری، عضلات ران ضعیف میشوند، گاهی پا کوتاهتر به نظر میرسد و بیمار برای راه رفتن به عصا نیاز پیدا میکند. اگر درد شبانه دارید و با استراحت بهتر نمیشوید، حتماً باید سریع به پزشک مراجعه کنید.
روشهای تشخیص دقیق بیماری
پزشک ابتدا معاینه بالینی انجام میدهد و از شما درباره سابقه مصرف دارو، ضربه یا بیماریهای دیگر میپرسد. در مراحل اولیه عکس ساده (رادیوگرافی) معمولاً چیز خاصی نشان نمیدهد. بهترین روش تشخیص زودهنگام امآرآی (MRI) است که حتی کوچکترین تغییرات را مشخص میکند. گاهی از سیتیاسکن یا اسکن استخوان هم استفاده میشود. هرچه زودتر تشخیص داده شود، شانس حفظ مفصل طبیعی بیشتر است و بیمار کمتر به جراحی سنگین نیاز پیدا میکند.
روشهای درمان غیرجراحی
در مراحل خیلی اولیه ممکن است پزشک استراحت مطلق، کاهش وزن، استفاده از عصا و داروهای ضدالتهاب و رقیقکننده خون تجویز کند. فیزیوتراپی و ورزشهای خاص در آب هم گاهی کمک میکند. متأسفانه درمان غیرجراحی فقط در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد بیماران موفق است و بیشتر برای افرادی جواب میدهد که هنوز استخوان تغییر شکل نداده باشد. در اکثر موارد بیماری پیشرفت میکند و بیمار ناچار به جراحی میشود. به همین دلیل نباید زمان را از دست داد و فقط به دارو اکتفا کرد.
جراحیهای حفظکننده مفصل
اگر بیماری زود تشخیص داده شود، جراح میتواند با عمل «کور دکمپرشن» فشار داخل استخوان را کم کند و با سوراخ کردن استخوان، خونرسانی جدید را تحریک کند. گاهی همراه آن از پیوند استخوان یا تزریق سلولهای بنیادی استفاده میشود. در جوانان و کسانی که هنوز سر استخوان سالم است، این روش میتواند سالها مفصل طبیعی را حفظ کند. هرچند موفقیت ۱۰۰ درصد نیست، اما بسیاری از بیماران بعد از این عمل بدون درد زندگی عادی خود را ادامه میدهند.
تعویض کامل مفصل ران در مراحل پیشرفته
وقتی سر استخوان ران فرو ریخته و مفصل تخریب شده باشد، بهترین و قطعیترین راه تعویض کامل مفصل ران است. در این عمل، قسمت آسیبدیده با مفصل مصنوعی بسیار مقاوم جایگزین میشود. امروزه پروتزهای جدید تا ۲۰–۲۵ سال عمر میکنند و بیمار دوباره راه میرود، ورزش سبک میکند و دردش کاملاً از بین میرود. هرچند جراحی بزرگی است، اما درصد موفقیت آن بالای ۹۵ درصد است و اکثر بیماران از نتیجه راضی هستند.
درباره دکتر عبدالرضا افشاریان
دکتر عبدالرضا افشاریان، متخصص جراحی ارتوپدی و فوق تخصص جراحی زانو و لگن، سالهاست که در مشهد مشغول خدمت به بیماران است. ایشان با تجربه هزاران عمل موفق تعویض مفصل و درمان بیماریهای پیچیده لگن و زانو شناخته میشوند. دکتر افشاریان همیشه بر تشخیص زودهنگام و استفاده از جدیدترین روشهای جراحی تأکید دارند و بسیاری از بیماران با مشکل سیاه شدن سر استخوان ران، بعد از عمل ایشان دوباره به زندگی عادی بازگشتهاند.
نکات پیشگیری و توصیه نهایی
برای پیشگیری باید مصرف داروهای کورتونی را فقط با تجویز پزشک و کمترین دوز ممکن مصرف کنید، وزن خود را کنترل کنید و در صورت ضربه شدید به لگن سریعاً عکسبرداری انجام دهید. اگر بیماری زمینهای مثل دیابت یا روماتیسم دارید، حتماً تحت نظر متخصص باشید. مهمتر از همه اینکه هرگونه درد مداوم در کشاله ران یا باسن را جدی بگیرید و سریع به متخصص ارتوپد مراجعه کنید. تشخیص بهموقع میتواند شما را از عمل سنگین تعویض مفصل نجات دهد و سالها مفصل طبیعیتان را حفظ کند.
جمعبندی
سیاه شدن سر استخوان ران یعنی مرگ تدریجی استخوان بهخاطر نرسیدن خون؛ بیماریای که اگر زود تشخیص داده نشود، مفصل ران را کاملاً نابود میکند و بیمار را خانهنشین. علت اصلیاش یا ضربه شدید است، یا مصرف طولانی کورتون، یا بیماریهای زمینهای مثل دیابت و لوپوس. درد کشاله ران که شبها بدتر میشود، لنگیدن و کم شدن حرکت مفصل، هشدارهای جدی بدن هستند. در مراحل اولیه با عمل ساده دکمپرشن میتوان مفصل طبیعی را نجات داد، اما اگر دیر شود تنها راه نجات تعویض کامل مفصل ران است. تشخیص بهموقع = زندگی بدون درد و بدون پروتز؛ تأخیر = درد شبانهروزی و عمل سنگین. پس همین امروز اگر کوچکترین درد مداوم در لگن دارید، وقت را تلف نکنید و به متخصص مراجعه کنید – مفصل سالم، زندگی سالم!